|
Snóksdalssókn
Hálfkirkja var fyrrum á Dunki í Hörðudal. Hún var í bóndaeign.
Herra Gísli Jónsson, biskup í Skálholti (1558-87) skipaði hálfkirkju
að Dunki 1575. Samkvæmt jarðabók Dalasýslu frá 1731 var embættað þar
vor og haust. Kirkjan var aflögð skömmu eftir 1765. Ummerki eftir bein
fundust á Dunki nýlega.
Samkvæmt
örnefnaskrá mun hafa verið bænhús á Dunkárbakka.
Bænhús hefur verið
á Hrafnabjörgum í Hörðudal, þess er getið í Hrafnbjargabréfi
kaupbréfi frá árinu 1393. Annars eru um það engar sagnir eða
heimildir. Á síðustu öld var
talað um að kirkja eða bænhús hafi verið á Laugum í
Laugadal. Á að hafa farið í eyði í plágunni eftir 1400.
Laugar voru og eru í eign Hrafnabjarga og er því mögulega um
sama bænhús að ræða. Hinsvegar var Hrafnabjörg það mikið
stórbýli að þar væri eðlilegt að hafa bænhús eða hálfkirkju.
Munnlegar heimildir eru einnig um bænhús í Blönduhlíð. Rústin
er hringlaga og austast í henni er steinn sem hefur slétta hlið og
hefur hugsanlega haft hlutverk í kirkjunni áður, jafnvel úr hofi, hver
veit? Þrjú samliggjandi leiði utan garðs, sem liggja norður/suður
benda einnig til að hér sé forn bænastaður. Jafnvel frá mörkum kristni
og heiði. Við hliðina á rústinni er grjóthrúa. Þar eru líklega
tilhöggnir steinar úr hleðslu. Ekki eru til skriflegar heimildir um
bænhúsið sem hefur verið lagt niður löngu fyrir 1744.
Álfaprestur
Hörðdælinga býr samkvæmt sögnum í Skjaldhamri, sem er á milli
Seljalands og Hóls. Nær Seljalandi. Álfabiskupinn býr í Kastala upp af
bænum í Tungu undir Tungufjalli. Steinarnir Draugur við Hólsbotn og
Tregasteinar í Hólsfjalli eru sagðir vera brot stafs tröllkonunar í
Þórutindi, en hún ætlaði að kasta honum í Snóksdalskirkju, en hann
brast í tvennt og lentu brotin hvort sínu megin fjalls.
Kvennabrekkusókn
Á
Sauðafelli
var sóknarkirkja þar til 1919 er hún var lögð niður. Fimm bænhús
heyrðu til Sauðafells, á Breiðabólsstað, Fellsenda, Hamraendum og í
Hundadal neðri og enn eitt í Miðdölum.
Hálfkirkja er skipuð að Fellsenda í Miðdölum með bréfi Stefáns biskups
19/9 1499. Syngja átti 24 messur á ári. Greiðslur voru 12 aurar.
(Dipl. Isl. VII, bls 437.)
Bænhús var á Breiðabólsstað í Sökkólfsdal. Bænhússkylda var þar 1479.
(Dipl. Isl. X, bls. 46-7)
Í upphafi aldarinnar fundust legsteinar á Hamraendum. Kirkjugarðurinn
var við endann á gamla fjósinu, sem nú er rifið.
Er nýja húsið var
byggt í Neðri Hundadal fannst þar kirkjugarður.
Í Fremri Hundadal
fannst gamall legsteinn.
Kirkja var fyrr
meir í Þykkvaskógi (Stóra-Skógi) í Miðdölum, lögð niður fyrir löngu.
Kirkja var þar eigi síðar en á 14. öld og líklega fram undir 1600.
Hennar er getið í máldögum frá 1367 (Dipl. Isl. III, bls. 223) og 1397
og einum frá 1491-1519. Í kaupmála frá 1427 er reiknuð kirkjunni 2
kúgildi, messuklæði og kaleikur. Kirkjunnar er getið árið 1544. Árið
1666 er minnst á réttindi kirkjunnar í Stóra Skógi. Hún var helguð
Maríu Mey og
Magnúsi
Eyjajarli, en hann var aukadýrlingur í nokkrum íslenskum
kirkjum. Niður af bæjarhólnum er örnefnið kirkjuflöt.
Bænhúsið var efst í landi Skógskots, neðan við Stóra
Skógsbæinn.
Stóra Vatnshornssókn
Hálfkirkja var á Jörfa í Haukadal. Hún var í bóndaeign, helguð Jómfrú
Maríu og
helgum krossi.
Krossmessa á hausti var 15. september. Aðfaranótt hennar stóð að öllum
líkindum Jörfagleðin. Til er jarðarkaupabréf frá 1477. Þar er þess
getið að á Jörfa er hálfkirkjuskylt. Árið 1518 eru deilur um greiðslur
vegna hálfkirkjunnar. Á Jörfa átti þá að syngja 48 messur frá
Vatshorni, það er annan hvern helgan dag. Fjórir máldagar eru til um
kirkjuna frá 1523 og síðar.
Kirkjugarðurinn er um 13 m. að innanmáli. Kirkjurústin er um 3 m.
breið og 6 m. löng að innanmáli. Torfveggir eru á þrjá vegu, allt að
50 cm. háir, en timburþil hefur verið á vesturgafli. Þar var
inngangurinn.
Séra Þorleifur
Þórðarson leggur til í Hvammi 28. júní 1753 að kirkjur á Jörfa og
Stórholti séu ekki lengur nauðsynlegar. Jörfakirkja var lögð niður með
konungsbréfi 17/5 1765.
Í Héraðssafni Dalamanna á Laugum er að finna veggskáp úr kirkjunni.
Einnig er til hurðarhringur í einkaeign úr kirkjunni.
Til Vatnsenda lágu
fimm bænhús, en ekki er kunnugt hvar þau voru. Munnmælasögur eru þó um
hálfkirkju undir Kirkjufelli í Haukadal (65°03.757N og 021°23.009W -
EPE21m.) og á Hofi (milli Hamra og Jörva, fyrir neðan Gálghamar).
Rústir þar við Draugafossa eru nokkuð greinilegar, en svipar mjög til
bænhúss og eins staðsettning miðað við bæinn. Rústin er 11*4m. Ekki er
þó einróma álit heimamanna að á Kirkjufelli og í Hofi hafa verið
kirkjur. Líklega var aðeins hof á Hofi, en þær rústir minna mest á
stekk.
Heimagrafreitir
eru í Köldukinn og á Litla Vatnshorni.
Munnmælasögur eru um prest sem var að embætta að Kirkjufelli og vatt
sér út í fullum skrúða út í Villingadalsá og tók þar upp úr ánni
steina þrjá, blessaði þá og nefndi Fullsterk, Hálfsterk og Amlóða.
Þessir steinar eru til, en við hlið þeirra er fjórði steininn sem
kemur hinum ekkert við. Þessi saga er ekki sú eina sem skýrir frá sögu
steinanna.
Hjarðarholtssókn
Kirkja var fyrrum á Svarfhóli í Laxárdal, en er lögð niður
eftir 1570. Til er máldagi um hana frá 1470. (Dipl. Isl. V, bls 595.)
Syngja á þar 48 messur frá Hjarðarholti eða annanhvern helgan dag.
Fyrir það var goldið 2 merkur. Kirkjan var í rómverskum sið helguð
Ólafi konungi. Haustið 1997 fannst kirkjugarður á Svarfhóli og hellur
sem liggja dýpra en beinin, sem benda til eldri minja. Vísbendingar
eru um hleðslu einnig. Kannski er um að ræða eldri kirkju?
Kirkja var og
fyrrum í Ljárskógum í Laxárdal.
Í Grettissögu
segir: "Um haustit, er á leið, sneri Grettir aftr hið syðra, ok létti
eigi fyrr, enn hann kom í Ljárskóga til Þorsteins Kuggasonar, frænda
síns, ok var þar vel við honum tekit. Bauð Þorsteinn honum með sér at
vera um vetrinn, ok þat þektist hann. Þorsteinn var iðjumaðr mikill ok
smiður, ok helt mönnum mjök til starfa. Grettir var lítill
verklundarmadr, ok því fór lítt skap þeirra saman. Þorsteinn hafði
látið kirkju gera á bæ sínum.
Hann lét gera brú heiman frá bænum. Hon var ger með hagleik miklum,
enn utan í brúnni undir ásunum, þeim er uppheldu brúnni var gert með
hringum, ok dynbjöllur, svá at heyrði yfir til Skarfsstaða, hálfa viku
sjávar, ef gengit var um brúna, svá hristust hringarnir. Hafði
Þorsteinn mikinn starfa fyrir þessari smíð, því at hann var
járngerðarmaðr mikill. Grettir var atgangsmikill að drepa járnit, enn
nenti misjafnt, en þó var hann spakr um vetrinn, svá at ekki bar til
frásagnar."
Samkvæmt þessu var
kirkjan byggð fyrir árin 1016-18. Kirkjutóftin er rúmlega 9 m. á lengd
og 6,5 m. á breidd. Þar hefur verið kirkjugarður, því fundist hafa
mannabein. Það sést votta fyrir brúnni. Svo virðist vera sem brúin
hafi verið há. Í uppgreftri kapt. Daniels Bruuns og dr. Finns
Jónssonar fannst steinn sem lá í kórnum, í austur/vestur, um meter á
lengd. Hugsanlega legsteinn. Kirkjan hefur að líkindum verið
heimiliskirkja og fljótlega aflögð (12. öld).
Heimagrafreitur er
að Dönustöðum. Samkvæmt sóknarlýsingu séra Ólafs Ólafssonar,
prófasts í Hjarðarholti, voru víða bænhús í Laxárdal en vitneskja um
þau horfin, þó taldi hann bænhús hafa verið á Dönustöðum.
Munnmælasögur eru
um að á besta veiðistað í Laxá í Dölum, Kristnapolli, hafi laxdælingar
verið skírðir. Það skýrir nafnið og á einnig að skýra hví þessi staður
er svo fengsæll. Þingmenn Dala hafa verið skírðir í Krosslaug í
Lundarreykjadal árið 999 eða 1000. En almenningur þá í Kristnapolli.
Tilvalið er að minnast þess með sérstökum hætti árið 999 þegar
kristnitökuafmælisins verður minnst í prófastsdæmunum. Gaman væri að
vita hvort þetta sé eini staðurinn sem vitað er að almenningur var
skírður á síðustu ársþúsundsmótum (þúsaldarmótum).
Séra Sveinn
Víkingur telur að á þeim stöðum sem kristnir landnámsmenn numu land og
leysingjar þeirra, hafi verið reistir kossar og síðar bænhús. Þar hafi
síðan verið í töluverðan tíma Guðshús. Slíkir staðir í Dalasýslu eru:
Hörðubólsstaður í
Hörðudal (Hörður fékk Hörðudal allan út að Skraumuhlaupsá.).
Vífilsdalur (Vífill, þræll Auðar, fékk Vífilsdal).
Breiðabólsstaður (Sökkólfur, lausingi Auðar, fékk allan Sökkólfsdal).
Hundadalur (Hundi, lausingi Auðar, fékk Hundadal)
Erpsstaðir (Erpur, þræll Auðar og sonur Melduns jarls, fékk
Sauðafellslönd, milli Tungár og Miðár.).
Höskuldsstaðir (Dala-Kollur fékk Laxárdal allan og setti bú
saman fyrir sunnan Laxá.)
Hvammur (Auður djúpúðga nam Breiðafjarðardali.).
Einnig er
mögulegat að bæjarheitið Kross eigi við stað þar sem kross var
reistur, í öndverðu eða síðar, það á þá við Kross fremst í Haukadal.
Örnefnið krosshóll er í 50-100 m. fjarlægð frá gamla bænum á Sólheimum
í Laxárdal. Ekki er ólíklegt að á fjörförnum leiðum yfir heiðar hafi
verið bænhús eða kross á síðasta bæ. Gæti það átt við Sólheima og
Láxárdalsheiði annars vegar og Kross og Haukadalsskarð hinnsvegar.
Skarð í Haukadal er einnig bær sem var mikill og eðlilegt er að telja
hann hentugan fyrir bænhús. |