|
Ingjaldshólskirkja
er í Ingjaldshólsprestakalli í Snæfells- og
Dalaprófastsdæmi. Þar er kirkustaður og kirkja sem var
byggð 1903 og er elsta seinsteypta kirkja heims.
Íbúðarhúsið í Sveinatungu í Borgarfirði hafði verið byggt á
þennan hátt árið 1895 og Barónsfjósið í Reykjavík var steypt
1899. Sama ár voru tvö fyrstu íbúðarhúsin í Reykjavík
steypt. (Sjá
Ingjaldshóll)
Að Ingjaldshóli var löngum þriðja stærsta kirkja landsins,
því hvergi var meira þéttbýli, þegar tómthús og þurrabúðir
risu þar í tengslum við útræði á Snæfellsnesi auk allra
vermannanna, sem komu á vertíðir. Eldri kirkjur stóðu í
kirkjugarðinum en núverandi kirkja var byggð utan hans.
Forvígismaður kirkjubyggingarinnar 1903 var Lárus Skúlason,
formaður á Hellissandi. Einn Völundarbræðra, Jón Sveinsson,
byggingarmeistari teiknaði hana. Hann hafði m.a. byggt
Miðbæjarskólann í Reykjavík. Albert Jónsson, múr- og
steinsmiður, tók að sér verkefnið. Þrátt fyrir
reynsluleysi í byggingu steinsteyptra húsa, var svo vel
vandað til verksins, að steypan hefur ekki látið á sjá.
Árið 1914 var ráðizt í endurbætur. Rögnvaldur Ólafsson var
þá húsameistari ríkisins. Eftir teikningum og fyrirsögn
hans var turninn hækkaður, núverandi söngloft var byggt,
tréverki var breytt, hvelfingin var gerð bogadregin og klædd
með panel. Beggja vegna kórsins eru steinsteyptar súlur,
sem tengjast með boga. Þessi bogi var ekki steyptur í
mótum, heldur handgerður. Súlurnar og boginn voru ekki
einungis til skrauts. Neðst í súlunum voru kolaofnar til
upphitunar og reykurinn steig upp um þær og bogann og út um
skorstein. Þessi ofnar voru aflagðir og rafhitun tekin upp
Þórarinn B. Þorláksson málaði eftirmynd af altaristöflunni í
Dómkirkjunni í Reykjavík. Þessa upprisumynd málaði hann í
skýrari litum en fyrirmyndin og veglegur rammi er utan um
verkið. Önnur tveggja annarra og eldri altaristaflna, sem
eru varðveittar í kirkjunni, er íburðarmikið verk með
guðspjallamönnunum fjórum. Hún er gjöf frá Peter Nocolai
Winge, kaupmanni í Rifi árið 1709. Hún ber merki
barokktímans, sem var þá að víkja fyrir fínlegri dráttum
rókókóstílsins. Hún var lánuð Brimilsvallakirkju um tíma.
Þessi tafla var sett upp í stað hinnar eldri, sem var mun
minni og frumstæðari. Aldur hennar er ekki kunnur, en hún
mun hafa hangið í kirkjunni, sem var byggð 1696. Matthías
Þórðarson, fornminjavörður, lýsir henni í úttekt árið 1911:
„Gömul altaristafla með tveimur englum, sól og tungli
o.fl.. Líklegt þykir, að veglegri rammi hafi áður verið
utan um þessa mynd, sem til stóð að farga, en tókst sem
betur fór að bjarga.
Leifur Breiðfjörð gerði tvö steind listaverk í gluggum
kórsins. Í kirkjunni er skýrnarskál frá árinu 1894.
Fóturinn er yngri. Þar er ennig skýrnarfontur sem Ríkhafður
Jónsson skar út skömmu áður en hann dó. Prédikunarstóllinn
hefur ekki haldið upprunalegri mynd eins og hann var í
endurbyggðri kirkju árið 1782. Honum var lýst á þann veg,
að væri skreyttur haglega skornum myndum af postulunum, en
einhvern veginn hurfu þessar myndir af honum og eru nú
varðveittar í Þjóðminjasafni. Nú er stóllinn hvítmálaður og
sviplítill. Kirkjan er björt og hvítmáluð. Hvelfingin er
dökkblá og sett gylltum stjörnum og rautt teppi er á gólfi.
Kirkjubekkirnir eru gerðir úr fallegum viði. Á hvorri hlið
eru þrír stórir, bogadregnir járngluggar með 36 rúðum.
Safnaðarheimilið var tekið í notkun skömmu fyrir aldamótin
2000. Það sést ekki utan frá og inngangur niður í það er í
forkirkju. Það opnast um dyr vestur úr hólnum. Gömul sögn
segir frá vetursetu Kristófers Kólumbusar á Ingjaldshóli
árið 1477. Hann er sagður hafa komið til Rifs til að kynna
sér Vínlandsferðir Íslendinga. Á stóru málverki eftir Áka
Gränz í safnaðarheimilinu sést hann skoða kort ásamt presti
staðarins með kirkjuna og Jökulinn í baksýn.
Öldum sama var Ingjaldshóll höfuðból, sem getið er í
Víglundarsögu og Bárðarsögu Snæfellsáss. Þar var snemma
kirkjustaður, lögskipaður þingstaður, gapastokkur skammt frá
kirkjudyrum og þar með aftökustaður. Rifsós eða Rifshöfn
heyrði undir staðinn. Þar var Björn Þorleifsson,
hirðstjóri, veginn í bardaga við enska kaupmenn 1467.
Sóknarkirkju er ekki getið fyrr en árið 1317 en þar var
bænhús áður. Í þjóðsögusafni Jóns Árnasonar er tilurðar
kirkjunnar getið og jafnframt, að hún hafi skemmzt í
fárviðri árið 1694 og verið byggð upp aftur tveimur árum
síðar samkvæmt konungsbréfi. Þá kostaði uppbyggingin 400
ríkisdali og allar kirkjur í Skálholtsbiskupsdæmi lögðust á
árarnar. Þessi kirkja tók a.m.k. 360 manns í sæti. Fjöldi
fólks kom á vetrarvertíðir undir Jökli, þannig að kirkjan
varð að vera stór. Bjarni Pálsson og Eggert Ólafsson sáu
þessa kirkju á ferðum sínum árið 1754 og sögðu hana ganga
næst dómkirkjunni í Reykjavík og á Hólum að stærð. Þá hékk
þar líklega uppi elzta altaristaflan. Þá var þar til klukka
með ártalinu 1693, sem er horfin með öllu, en var geymd í
Ólafsvíkurkirkju samkvæmt skrám Matthíasar Þórðarsonar frá
1911. Guðmundur Sigurðsson, sýslumaður og tengdafaðir
Eggerts Ólafssonar, gaf nýja klukku með ártalinu 1743, sem
er enn þá í kirkjunni ásamt annarri frá 1735.
Árið 1782 var kirkjan orðin úr sér gengin. Ólafur
Björnsson, bíldhöggvari á Munaðarhóli, var fenginn til að
byggja nýja. Samkvæmt lýsingum dansks kaupmanns í Ólafsvík
var hún úr timbri og tjörguð að utan. Dyr voru á
vesturgafli og aðrar á norðurhlið.Loft náði inn að
prédikunarstól, sem var u.þ.b. í miðri kirkju Í kórnum voru
fjórir bekkir til allra hliða fyrir karlmenn. Smágluggar
voru við altarið og við prédikunarstólinn og nokkrar rúður á
þakinu. Velútskornar tréhurðir voru fyrirtveimur innstu
bekkjum og eins fyrir kórnum. Prédikunarstóllinn var
skreyttur útskornum myndum af postulunum og altaristaflan
var mynd af kvöldmáltíðinni, velmáluð og gjöf þýzkra
kaupmanna (ruglað saman við töfluna, sem Winge kaupmaður gaf
1709). Þessi kirkja var hin þriðja stærsta í landinu.
Þessi kirkja stóð í kirkjugarðinum, þar sem sjá má rústir
hennar, þar til steinkirkjan reis árið 1903.
Meðal minnisvarða í kirkjugarðinum eru legsteinar Magnúsar
Jónssonar, lögmanns, sem lézt árið 1694, og Guðmundar
Sigurðssonar, sýslumanns, frá 1753. Eggert Ólafsson,
tengdasonur hans, lét gera steininn. Þessir legsteinar hafa
nú verið fluttir inn í safnaðarheimilið. Norðan garðsins,
nær kirkjunni, stendur nýlegur minnisvarði um hjónin Eggert
Ólafsson og Ingibjörgu Guðmundsdóttur, tveir mannhæðarháir
steinar, sem Páll Guðmundsson á Húsafelli mótaði myndir í.
Steinarnir standa þétt saman og í gegnum glufuna sést yfir
Breiðafjörð upp á Rauðasand, þar sem Eggert ýtti frá kaldri
Skor.
Í túninu skammt austan kirkjunnar er svonefndur
Víglundarsteinn, sem er að mestu horfinn í jörðu.
Hettusteinn séstst af hólnum. Hetta tröllskessa fleygði
honum í átt að kirkjunni en hitti ekki. |