|
Þingvallakirkja er í Þingvallaprestakalli í
Árnesprófastsdæmi. Talið er að kirkja hafi verið byggð á
Þingvöllum skömmu eftir kristnitökuna árið 1000 og hennar er
víða getið í fornritum. Ólafur konungur digri gaf við til kirkju
á Þingvöllum árið 1015 og mikla klukku, sem enn er til, segir
Snorri Sturluson í Heimskringu um 1230. Líklega var þetta norsk
stafakirkja, sem var nefnd Þingmannakirkja, og stóð á svipuðum
slóðum og núverandi kirkja. Innan kirkjugarðs stóð bændakirkja
að auki. Elzti máldagi kirkju þar er frá síðari hluta 14. aldar.
Þá var hún helguð Ólafi helga. Einn kunnasti klerkur, sem sat á
Þingvöllum var Alexíus Pálsson, síðar síðasti ábóti í
Viðeyarklaustri.
Haraldur harðráði
sendi við og klukku til kirkjunnar á Þingvöllum. Þá var hún
líklega endurbætt og turni bætt við hana, en hún fauk í
ofviðri 1118. Síðan hefur staðið ein kirkja á
Þingvöllum, helguð Ólafi helga í katólskri tíð. Kirkjan var
eign bóndans á Þingvöllum fram á 15. öld. Hún var flutt upp
á grunn Þingmannakirkjunnar vegna vatnsaga í kirkjugarðinum
1523. Líkt og nú voru haldnar guðsþjónustur við upphaf þings
á goðaveldistímanum. Kirkja Ólafs helga eignaðist Þingvelli
snemma á 15. öld og um 1570 Skjaldbreið, urriðaveiði í
Öxará, silungsveiði í Ólafsdrætti og jarðirnar Syðri- eða
Neðri-Brú í Grímsnesi og Kárstaði, Heiðarbæ og Stíflisdal í
Þingvallasveit. Vatnskot , Skógarkot, Arnarfell og Svartagil
voru hjáleigur, sem fylgdu með. Auk þess átti kirkjan tvær
klukkur og margar fánýtar bækur og lausagóss, sem var virt á
80 hundruð.
Um
1500 breyttist staða kirkjunnar á Þingvöllum. Hún varð að
lénsjörð prestsins á staðnum. Í Jarðabók Árna og Páls 1711
hefur kirkjan komizt yfir Bessastaði að auki. Séra Símon Beck lét
reisa núverandi kirkju 1859. Nýr turn var byggður 1907 (Rögnvaldur
Ólafsson), og í honum hanga þrjár klukkur, ein forn, önnur frá
1697, vígð af Jóni Vídalín, og hin þriðja er mest, „Íslandsklukkan"
frá 17. júní 1944. Gert var við kirkjuna 1973 og 1983.
Prédikunarstóllinn er frá 1683, skírnarfonturinn er verk Guðmanns
Ólafssonar, bónda á Skálabrekku (gjöf frá Kvenfél. Þingvallahr.)
og Ófeigur Jónsson, bóndi í Heiðarbæ málaði altaristöfluna
1834. Þessa töflu keypti síðan brezka listakonan Disney Leith
árið 1899 og gaf hana kirkjun sinni á Wight-eyju í Ermasundi.
Taflan kom aftur til Þingvallakirkju og var endurvígð 1974.
Sama ár var turninum breytt. Árið
1896 eignaðist kirkjan altaristöflu eftir danska málarann Anker
Lund. Báðar töflurnar hanga uppi í kirkjunni, sem er í ríkiseign
og í umsjá Þingvalla- og sóknarnefndar. Árið 1939 var gerður
þjóðargrafreitur bak við kirkjuna. Einar Benediktsson var
jarðsettur þar 27. janúar 1940. Þingvallanefnd veitti heimild til
að flytja jarðneskar leifar Jónasar Hallgrímssonar til Þingvalla
1946 og 16. nóvember var haldin minningarathöfn í tilefni
endurjarðsetningar Jónasar. |