|
Forna
nafn kirkjustaðarins og stórbýlisins var Breiðabólsstaður.
Líklega hefur þar verið prestsetur frá upphafi kristni. Nafnið
Staðarstaður er notað í nokkrum skjölum Skólholtsstóls á 16. öld.
Kirkjan var fyrrum helguð heilagri guðsmóður og öllum heilögum.
Guðmundur biskup góði ferðaðist margoft norður Strandir í kringum
aldamótin 1200 og dvaldi oft á Stað, þar sem hann átti ættingja og
vini.
Staður var lengi vel eitthvert eftirsóttasta brauð landsins. Jón
Árnason (1665-1743), síðar biskup í Skálholti, fékk embætti þar 1708
eftir langa sókn. Hann var prestur þar í 15 ár og skrifaði mikið
(Fingrarím 1739). Hann var merkismaður, vel að sér í guðfræði,
stærðfræði, rúmfræði og söng. Hann var meðal stjórnsömustu
biskupa landsins og fór það vel úr hendi. Mörgum þótti nóg um og
guldu honum lítinn kristilegan kærleik.
Séra Sigurður Gíslason (1798-1874) var annar merkisprestur, sem sat
staðinn í 30 ár. Hann lét byggja núverandi kirkju árið 1855 og
fimm bursta bæ, sem dugði fram á 20. öld.
Torfkirkja stóð á Stað fram undir miðja 19. öld og núverandi
timburkirkja var reist á rústum hennar. Þar með er hún þriðja
elzta hús Stranda, því kirkjurnar í Kaldrananesi og Árnesi eru eldri.
Vigdís Finnbogadóttir stofnaði sjóð til endurbóta kirkjunnar, sem var
gerð upp, eftir að hún kom í heimsókn 1981. Viðgerðum lauk 1990
og kirkjan var endurvígð. Þess var gætt, að endurreisnin væri í
upphaflegum stíl, nema turninn, sem var byggður síðar, hélt sér.
Kirkjugarðurinn var stækkaður og ný girðing var reist.
Predikunarstóllinn var gjöf frá séra Halldóri Einarssyni, presti
(1724-1738) og konu hans Sigríði Jónsdóttur. Aðrir merkir gripir
kirkjunnar eru gamlar klukkur, önnur með ártalinu 1602, 18.
aldar silfurkaleikur og 18. aldar altaristafla. Sigurður
Þorsteinsson smíðaði kaleikinn. Skírnarskál úr messing er með
ártalinu 1487, sem séra Hjalti Jónsson, prófastur (1798-1827) gaf.
Í fjallinu ofan Staðar er Steingrímshaugur, þar sem landnámsmaðurinn
Steingrímur trölli er sagður vera heygður með djásni sínu. Þar
sést vítt og breitt um landnám hans. Gegnt Stað er fornt
eyðibýli, Hofsstaðir, þar sem var líklega hof í heiðnum sið, og enn
sést móa fyrir rústum þess. Öll byggð er í eyði innan Staðar nú,
en fyrr á 20. öld voru þar fimm bæir í byggð, flestir kirkjuhjáleigur.
Árið 1942, þegar séra Ingólfur Ástmarsson fékk brauðið, fann hann
mannabein ofanjarðar á Birgisholti nálægt bænum. Að sögn
heimamanna höfðu þau legið þar lengi. Sagan segir, að þar hafi
tveir smalar verið dysjaðir eftir að þeir bönuðu hvor öðrum. |