|
 Húsið á Eyrarbakka
er meðal elztu bygginga landsins.
Það var flutt inn tilsniðið árið 1765 og er stokkbyggt
timburhús, 20 x 14 álnir að flatarmáli og 659 m³ á tveimur hæðum
með háalofti undir hanabjálka.
Assistentahúsið er viðbyggingin
að vestanverðu með tengibyggingu.
Það var byggt árið 1881 og er 280 m³.
Það var upphaflega aðsetur verzlunarþjóna
Lefolii-verzlunarinnar.
Sjóvarnargarðurinn
fyrir framan Húsið var gerður í kjölfar Básendaflóðsins (Stóraflóðs)
árið 1799.
Fyrir norðan
Húsið eru útihúsin, sem voru reist 1922 og kanínugarðurinn
svokallaði, þar sem ræktaðar voru kanínur til manneldis.
Síðar var reft yfir garðinn og hertur þar fiskur en á 20. öld
var lengst af ræktað þar grænmeti.
Leifar af stéttinni fyrir framan Húsið komu í ljós sumarið
1995, þegar jarðvegur á lóð Hússins var fjarlægður.
Rústir, sem sjá má fyrir austan Húsið eru sennilega fjósrústir
auk rennu, sem lá frá þvottahúsi og norður í dælu á Garðstúninu
en er nú uppþornuð. Húsið og Assistentahúsið
ásamt sjóvarnargarðinum eru friðuð í A-flokki samkvæmt þjóðminjalögum.
Talsverðar breytingar
hafa verið gerðar á Húsinu í tímans rás.
Í fyrstu var aðalinngangurinn að sunnanverðu og var Húsið
helztu einkenni danskrar húsagerðar.
Herbergjaskipan var nokkru öðruvísi en hú, t.d. voru herbergi
á jarðhæð nokkru fleiri en nú og óþiljað uppi á háalofti.
Ekki er vitað, hverjir
byggðu Húsið á sínum tíma, sennilega danskir smiðir, en Þorgrímur
Þorláksson frá Bessastöðum múraði og hlóð kringum eldavél, bökunarofn
og reykháf. Árið 1868
var inngangurinn að sunnanverðu aflagður og færður á
vesturstafninn í viðbyggingu, sem var reist samtímis, sem
tengibygging við Assistenahúsið.
Við þessar breytingar var stiginn færður úr
miðju Húsinu í vesturenda þess. Stofurnar
að sunnan voru færðar saman og stækkaðar og lítið herbergi gert
í austurenda. Þá var
loftið fyrst þiljað niður í herbergi, en framundir þennan tíma
hafði það lítið verið notað til íbúðar.
Árin 1932 til 1934 var rækilega gert við Húsið, enda illa
farið, en þá höfðu hjónin frá Háteigi við Reykjavík, Halldór
Kr. Þorsteinsson, togaraskipstjóri, og Ragnhildur Pétursdóttir frá
Engey, keypt það. Frá
1979 til 1995 fóru fram viðgerðir og endurbætur á Húsinu með það
að markmiði að færa útlit þess til fyrri tíma.
Opið:
Kl. 11-17 alla daga í júní, júlí og ágúst
Opið kl. 14-17 á laugardögum og sunnudögum
í apríl, maí, september og október.
Eftir samkomulagi á öðrum tímum. LEIÐSAGA UM HÚSIÐ OG ASSISTENTAHÚSIÐ
Við uppsetningu sýninga
í Húsinu hefur verið að leiðarljósi að láta húsakynnin njóta sín.
Safnið hlýtur óhjákvæmilega að mótast af þeirri umgjörð,
sem það er sett í, og því er einn hluti safnsins um sögu Hússins
og íbúa þess. Jafnframt eru teknir fyrir nokkrir valdir þættir úr sögu
héraðsins.
Í Assistentahúsinu
eru sex sýningardeildir. Þar
eru: 1. Safnmunir úr
Lefolii-verzlun, 2. Verzlunarmunir Guðlaugs Pálssonar (1896-1993), 3.
Kirkjumunir, 4. „Brot af því bezta”: Úrval safngripa Byggðasafns Árnesinga, sem ekki rúmast á
öðrum sýningum. Á efri
hæð Assistentahússins er sýning um Flóaáveituna og önnur um vefnað
og tóvinnu.
Á jarðhæð Hússins
eru þrjár stofur og eldhús. Græna
stofan (5) hefur verið endurgerð, líkust því, sem hún er samkvæmt
ljósmyndum, sem eru til úr henni frá því um aldamót.
Merkasti gripur safnsins er tvímælalaust píanóið, sem kom þangað
árið 1871 og var til 1930.
Í bláu stofunni er
saga Hússins og íbúa þess rakin (6).
Á veggjum hennar gefur að líta ljósmyndir Agnesar Lunn og
Oline Lefolii, sem teknar voru um aldamótin við Húsið.
Upphaflega var bláa stofan skrifstofa kaupmannsins, auk þess
sem lítið herbergi var austast í henni og aðalinngangur vestast.
Í gulu stofunni eða
borðstofunni (7) gefst gestum tækifæri að tylla sér og fræðast um
Húsið og Eyrarbakka af bókum og öðrum heimildum, sem liggja þar á
borði. Ljósmyndir ásamt
skýringartextum eru á veggjum en húsgögnin eru flest smíðuð
af Júlíusi Ingvarssyni smið á Eyrarbakka og meðal stofnenda
fyrsta iðnskóla, sem settur var á fót í Árnessýslu.
Í eldhúsinu er gamla
eldstæðið (7), sem byggt var upp í upprunalegri gerð af Auðbjörgu
Guðmundsdóttur og Pétri Sveinbjarnarsyni.
Við hlið þess er gamalt borð, sem var í Húsinu til 1934.
Þá fór það upp í Grímsnes en safnið endurheimti það í
maí 1996. Safngripir á
borðum tengjast kaffidrykkju Íslendinga á einhvern hátt.
Gamla búrið hefur
fengið hlutverk snyrtingar.
Á leið upp á aðra hæð
má sjá gömlu trébolina, sem Húsið er byggt úr en byggingin var
flutt tilsniðin til landsins. Stiginn
upp á aðra hæð var endurnýjaður árið 1933 en sjá má leifar af
slitnum tröppum, ef gægzt er undir næstefsta þrepið.
Í dætraherberginu er
sýning um heimilishald um aldamótin 1900.
einnig eru þar frásagnir um lífið í Húsinu fyrr á tímum.
Í súðarkompu að norðanverðu
eru ýmsir munir til heimilisþarfa geymdir.
Þar munu vinnukonurnar hafa verið látnar sofa.
Í kvistherberginu að
sunnanverðu eru ljósmyndir af Árnesingum.
Inni af kvistherberginu er súðarkompa.
Þar gefur að líta gömul leikföng í eigu Byggðasafns Árnesinga.
Uppi á háalofti var
svefnherbergi vinnumanna. Geta
gestir virt fyrir sér aðstæður þeirra. ÁGRIP AF SÖGU HÚSA Á EYRARBAKKA
Frá 1765 til 1925 var
Húsið heimili kaupmanna og annars starfsfólks Eyrarbakkaverzlunar.
Það var nefnt „Húsið” í daglegu tali, sennilega vegna þess,
að lengi fram eftir 19. öld var ekkert annað íbúðartimburhús á
Bakkanum og bar því höfuð og herðar yfir annan húsakost.
Húsið er landsfrægt
fyrir sögu sína og hlutverk í íslenzkri menningarsögu.
Það var miðstöð allrar menningar austan Fjalls og einnig
eitt mesta menningarsetur landsins um langt skeið eða frá þeim tíma,
þegar Guðmundur Thorgrímsen verzlunarstjóri og kona hans frú Sylvia
Thorgrímsen fluttust þangað árið 1847.
Menningarleg áhrif frá Húsinu á þessum tíma voru margvísleg
og báru einkenni danskrar borgaramenningar.
Guðmundur Thorgrímsen
stóð ásamt fleirum að stofnun barnaskólans á Eyrarbakka árið
1852 en hann er nú elzti starfandi barnaskóli landsins.
Thorgrímsen þótti sanngjarn og vinsæll verzlunarstjóri.
Fjölskylda hans stuðlaði að útbreiðslu tónmenningar um héraðið
en í Húsinu var spilað á orgel, gítar og píanó jafnframt því
sem mikið var sungið. Bjarni
Pálsson, faðir Friðriks Bjarnasonar tónskálds, lærði hjá frú
Sylviu og Sylviu dóttur hennar. Bjarni
kenndi mörgum á orgel síðar. Í
Húsinu heyrði Páll Ísólfsson fyrst spilað á píanó „og varð
í senn undrandi og glaður yfir þessum töfratónum”.
Guðmunda Nielsen (1885-1935), dóttir Peters Nielsens
verzlunarstjóra og Eugeniu Thorgrímsen, kenndi mörgum Eyrbekkingum á
píanó. Hún gaf m.a. út
sönglög fyrir einsöng og píanó, auk þess stjórnaði hún kórum
í bænum og rak verzlun á Bakkanum um árabil.
Hún var einn stofnenda og fyrsti formaður Kvenfélagsins á
Eyrarbakka árið 1888. Ásgrímur
Jónsson, listmálari, var vikapiltur í Húsinu um tveggja ára skeið
eftir fermingu og taldi í endurminningum sínum, að áhugi og hvatning
frú Eugeniu hafi með öðru stuðlað að því, að hann fetaði
braut myndlistarinnar.
Peter Nielsen var
verzlunarstjóri í Lefolii-verzlunar frá 1887-1910 og bjó ásamt konu
sinni Eugeniu í Húsinu. Nielsen var þekktur fyrir náttúrufræðirannsóknir og söfnun
náttúrugripa, auk verzlunarstjórastarfsins, sem hann gegndi við góðan
orðstír. Hann safnaði
fuglshömum og eggjum íslenzkra fugla og varð safn hans stórt í sniðum.
Greinar eftir hann um náttúruvísindi, einkum um útbreiðslu
íslenzkra fuglategunda, birtust í blöðum hér og erlendis.
Gestagangur var mikill
í Húsinu í tíð Thorgrímsens og Nielsens.
Til eru margar frásagnir, erlendar og íslenzkar, um lífið í
Húsinu á þessum tíma. Þær
bera allar vott um, að Húsið hafi verið mikið menningarheimili og
gott þangað að sækja, ekki bara af höfðingjum, heldur einnig af alþýðufólki.
Eftirsóknarvert fannst vinnufólki að komast í vist í Húsinu
og þótti jafnast á við skóladvöl.
Árið 1918 keypti
Kaupfélagið Hekla eigur danskra kaupmanna á Eyrarbakka, þ.m.t. Húsið.
Þá flutti Guðmundur Guðmundsson kaupstjóri Heklu í Húsið
ásamt fjölskyldu sinni og Haraldur Blöndal, ljósmyndari, og fjölskylda
hans varð leigjandi í hluta Hússins.
Á tímanum 1920 til 1926 komu fram margháttaðir erfiðleikar
í verzlun á Bakkanum, svo að árið 1926 lenti húsið um sinn í
eigu Landsbanka Íslands.
Árið 1932 eignuðust
Halldór Kr. Þorsteinssong og Ragnhildur Pétursdóttir í Háteigi Húsið
eftir að þau sáu það auglýst til sölu.
Þau létu gera við það undir leiðsögn Matthíasar Þórðarsonar
þjóðminjavarðar, sem hafði hvatt þau til kaupanna, og er talið, að
með þeirri viðgerð hafi tekizt að bjarga Húsinu frá niðurrifi,
enda þá ekki algengt að vernda hús með gamla sögu.
Er talið, að það sé fyrsta markvissa endurgerð húss á
vegum einstaklings hérlendis, sem tekur mið af húsvernd.
Ragnhildur Pétursdóttir ráðgerði að setja á fót húsmæðraskóla
í Húsinu, en ekkert varð úr þeim áformum.
Bretar hernámu Húsið í síðari heimsstyrjöldinni en eftir
það var Húsið sumarhús Háteigshjónanna.
Ragnhildur Halldórsdóttir Skeoch, dóttir þeirra, erfði Húsið
eftir foreldra sína.
Halldór og Ragnhildur
leigðu Assistentahúsið um langt skeið.
Bjó Guðmundur Daníelsson rithöfundur í því um nokkurn tíma
á fimmta áratug 20. aldar og skrifaði þar sjö bækur.
Guðmundur léði Halldóri Laxness húsið árið 1945 og þar
skrifaði hann „Eldur í Kaupmannahöfn”.
Fleiri bjuggu í Húsinu og Assistentahúsinu um lengri og
skemmri tíma. Kvenfélag
Eyrarbakka hafði Assistentahúsið á leigu um nokkuð ár og var þar
með kaffisölu og ljósböð fyrir börn.
Síðast stóð það autt, enda illa farið.
Auðbjörg Guðmundsdóttir
og Pétur Sveinbjarnarson keyðtu Húsið árið 1979.
Þau le´tu endurbæta margt í Húsinu og bjó Auðbjörg í því
frá þeim tíma til 1994 en árið 1992 keypti ríkissjóður Húsið.
Þá var gert samkomulag um framtíðarskipan umsjónar og
reksturs Hússins á Eyrarbakka. Þjóðminjasafn
Íslands tók þá við eigninni fyrir hönd ríkisins og hafði umsjón
með viðgerðum næstu tvö árin.
Byggðasafn Árnesinga flutti starfsemi sína í Húsið í ágúst
1995 og opnaði það lamenningi til sýnis.
Eyrarbakkahreppur hefur alla umsjón með lóð og lóðaframkvæmdum. |
