|
Rangifer tarandus er
latneskt nafn şessarar tegundar, sem er af hjartarætt (cervidae).
Rangiferættkvíslinni tilheyrir ein tegund, sem skiptist í tvo
hópa, túndruhreindır og skógarhreindır.
Túndrudırunum er síğan skipt í 6 undirtegundir og skógardırunum
í şrjár. Bæği kyn
hreindıranna eru hyrnd, sem er óvenjulegt, şví ağ venjulega eru ağeins
tarfarnir hyrndir. Tarfar
hafa stór og sístækkandi horn meğ árunum eins og kırnar, sem hafa
mun minni horn. Hreindıriğ er meğal stærri dıra af hjartarættinni, en lágfættara,
loğnara og klunnalegra og ber höfuğiğ lágt líkt og nautgripir.
Şykkur vetrarfeldurinn ver vel gegn kulda og gerir dırin léttari
í vatni. Fengitíminn er
oftst í oktober og meğgöngutíminn er 30-35 vikur.
Hver kır eignast yfirleitt einn kálf.
Burğartíminn er venjulega frá miğjum maí og stendur í şrjár
vikur.
Ağalburğarsvæğin eru í Hálsi, austan Jökulsár á Brú, í
Dysjarárdal, Glúmsstağadal og Şuríğarstağaárdal.
Eftir ağ dırunum fjölgaği hefur boriğ meira á burği á heiğum
og stundum niğri í byggğ.
Şegar kemur fram í ágúst og September, leita dırin fram á
heiğarnar og halda sig şar á veturna, nema şar sé
óvenjusnjóşungt, en şá leita şau niğur á láglendi.
Ungir tarfar og geldar kır fella hornin í janúar – marz og
kelfdar kır eftir burğ.
Horn tarfanna falla eftir fengitímann.
Şessi hjarğdır safnast saman şrisvar á ári, seinni hluta
vetrar, eftir burğ og fyrir haustiğ.
Búskapur meğ hreindır er víğa stundağur, s.s. á
Norğurlöndum, í N-Ameríku, Grænlandi,
Rússlandi og Síberíu.
Samkvæmt
takmörkuğum rannsóknum á fæğuvali hreindıra, bíta şau helzt
í hálfşurrum hálfgras- og sefmóum og í grasvíğisdældum og
miklu síğur í mırum og flóum.
Şau bíta mest af gras- og grávíği og bláberjalyngi auk grasa.
Şau bíta lítiğ af fléttum seinni hluta sumars, enda lítiğ af
şeim í sumarhögum.
Líklega bíta şau fléttur mest síğla vetrar auk sauğamergs,
beitilyngs, beitieskis, slíğra- og tjarnastarar.
Dırin éta líka sveppi og mosa.
Áriğ 1771 voru
fyrstu hreindırin, 13 eğa 14 dır, flutt til Íslands frá
eyjunni Sørø í grennd viğ Hammerfest í Noregi.
Tvær kır og einn tarfur lifğu og voru flutt ağ Hlíğarenda í
Fljótshlíğ. Ağ
fimm árum liğnum voru şau orğin 11 og urğu flest 16.
Allir kálfarnir, sem fæddust, voru tarfar.
Şessi dır voru horfin skömmu eftir móğuharğindin.
Áriğ 1777 komu 6 tarfar og 24 kır sem gjöf frá norskum kaupmanni
í Hammerfest.
Tuttugu og şrjú lifğu ferğina af og var sleppt á Hvaleyri
viğ Hafnarfjörğ.
Şessum dırum fjölgaği verulega næstu árin.
Áriğ 1784 var
35 dırum, gjöf frá séra Ólafi Jósefssyni í Kautokeinó í
Finnmörku, sleppt á Vağlaheiği viğ Eyjafjörğ.
Şau dreifğust um Şingeyjarsıslur og fjölgaği ört.
Innflutningi lauk meğ 35 dırum áriğ 1787, 5 törfum og 30 kúm, sem
var sleppt viğ Vopnafjörğ (gjöf frá Per Jensen í Avjovarre í
Finnmörku).
Núverandi stofn er kominn af dırunum, sem voru flutt til
Austurlands.
Ekki er útilokağ ağ hluti dıranna frá Eyjafirği hafi blandast
şeim. Hámarki
náği stofninn líklega í upphafi 19. aldar, en minnkaği
stöğugt fram á hina 20. og náği líklega lágmarki kringum
1940, en şá er taliğ ağ ağeins 100 dır hafi veriğ eftir á
Austurlandi.
Einna flest urğu şau 1976, 3600.
Áriğ 1787
voru hreindırin alfriğuğ, 1790 var takmörkuğ veiği leyfğ í
Eyjafirği, 1794 var takmörkuğ veiği leyfğ í Şingeyrar- og
Múlasıslum, 1798 var leyft ağ veiğa tarfa án takmörkunar,
1817 var leyft ağ veiğa öll dır nema kálfa, 1849 var friğun
aflétt, 1882 voru dırin friğuğ frá 1. janúar til 1. ágúst,
1901 voru dırin alfriğuğ til 1925, 1927 var friğun framlengd
til 1935, 1937 var friğun framlengd til 1945, 1939 voru
veiğar leyfğar undir eftirliti og einungis tarfar voru
veiddir, 1954 urğu veiğar undir eftirliti víğtækari.
Hreindırin
hurfu á Reykjanesi og í Şingeyjarsıslum og náğu sér á strik
á Austurlandi, şar sem mörk útbreiğslunnar hafa veriğ
Hornafjarğarfljót og Jökulsá á Fjöllum.
Dıra hefur şó stundum orğiğ vart utan şessa svæğis.
Kjörsvæği şeirra er á Brúaröræfum, austur ağ Snæfelli.
Innflutningur hreindıra átti ağ styğja og efla íslenzkan
landbúnağ, en úr şví varğ ekki og şví hafa dırin lifağ villt
á landinu frá upphafi.
Leyfi til veiğa şeirra byggğust oftar en ekki á kvörtunum şeirra,
sem töldu şau rıra haga sauğfjár, en síğustu ár beinast şær
ağ şví ağ grisja stofninn og halda honum í skefjum.
Törfum fækkaği um of á tímabili, şannig ağ veiğistıring og
eftirlit var aukiğ.
Hin síğari ár hafa bændur kvartağ undan ágangi dıranna í
löndum şeirra og skógræktarfólk lítur şau hornauga. |