|
 HÚSAMÚSIN
Mus
musculus eins og hún heitir á latínu er dökk- eða mógrá og
örlítið ljósari að neðan án þess að glögg mörk séu á
milli litanna. Hún er minni en hagamús, snjáldrið minna, augun stærri
og eyrun minni. Húsamúsin
finnst um allan heim og er líklega upprunnin á gresjum
sunnanverðrar Mið-Asíu og á Miðjarðarhafssvæðinu.
Hún barst með mönnum vítt og breitt um heiminn og lifir að
langmestu í híbýlum manna og öðrum mannvirkjum.
Hana er stundum að finna á ræktuðu landi, við
sjávarsíðuna og í fuglabjörgum. Engar heimildir eru til um tilurð hennar hérlendis, en
álitið að hún hafi borizt hingað snemma með mönnum.
Hún nærist aðallega á kornmeti en á til að naga sápu og
kerti og getur valdið talsverðum skemmdum.
Hún býr sér til hreiður á dimmum stöðum úr pappír,
hálmi, heyi, ull, tuskum o.þ.h. Við beztu skilyrði gýtur hún 5-6
sinnum á ári og eignast 6-8 unga í senn.
Meðgöngutíminn er 19-20 dagar.
HAGAMÚSIN
Apodemus
sylvaticus er latneskts heiti hennar.
Litarhaft hennar er nokkuð breytilegt, grá- eða gulbrún að
ofan og ljósgrá að neðan og skilin á milli litanna glögg.
Lengd hennar með hala, sem er u.þ.b. 8 sm, er 17 sm.
Helzti munurinn á húsa- og hagamúsum er ljósari kviður
hinnar síðarnefndu, stærri augu og frammjórra trýni.
Fullvaxnar hagamýs vega u.þ.b. 30 g, nokkru meira en í nágrannalöndum. Þessi músategund er útbreidd um mestalla Evrópu og Asíu
og er talin hafa borizt hingað þegar á landnámsöld.
Hún er algeng í margs konar gróðurlendi, hraunum, urðum og
í nábýli við fólk. Híbýli
hennar eru annaðhvort náttúruleg eða grafin í jarðveg.
Göng kvíslast víða og enda í forðabúrum eða hreiðri,
sem er fóðrarð með sinu eða laufi.
Gottíminn er aðallega á sumrin og meðgöngutíminn er ekki
nema 25-26 dagar, þannig að gotin geta orðið tvö til þrjú.
Ungarnir vega 1-2 g og eru blindir og hárlausir.
Þeir fá feld eftir u.þ.b. 6 daga, tennur eftir 13 daga og sjónina
eftir 16 daga. Meðalungafjöldi
er 5-6.
Fáar hagamýs
lifa lengur en einn vetur, þannig að vetrarstofninn er ung dýr frá
síðasta sumri. Þar sem
gróðurlendi er grózkumikið, s.s. í Mýrdalnum, er þéttleiki músanna
120-160 á hektara í nóvember en 70-100 í júlí og ágúst.
Þéttleikinn í Mývatnssveit er 8 mýs á hektara í
hraununum. Hagamúsin nærist
líklega aðallega á fræjum, aldinum og skordýrum en nartar líka
í maðka og snigla auk hræja af dýrum, einkum fugla.
Hún safnar birgðum til vetrarins, s.s. kornsúrulaukum, lúsamunlningum,
fíflafræjum, berjum o.fl. Stundum
heyrist tíst í músum, en það er aðeins lítill hluti hljóðanna,
sem þær gefa frá sér. Þau
eru á tíðnisviði, sem mannseyrað greinir ekki.
Helztu óvinir músa hérlendis eru minkur, brandugla og refur,
en líklega eru þeir fleiri, s.s. hrafn og kjói.
BRÚNROTTAN
Rattus
norvegicus, eins og hún heitir á latínu, er 24-30 sm löng og
halinn 18-20 sm. Hún er mórauð, mógrá, gulgrá eða rauðgrá að
ofan en ljósgrá að neðan án skýrra litaskila.
Aðalmunur á henni og svartrottunni er styttri hali og minni
augu og eyru. Halinn á henni er líka ljós að neðan, sem á ekki við
svartrottuna. Fólk
ruglar oft rottuungum saman við mýs, en þeir þekkjast þó á öflugri
afturfótum og gildari hala. Brúnrottan
er í híbýlum manna og mannvirkjum um allan heim.
Hún er upprunnin í Mið-Asíu og norðanverðri Austur-Asíu. Þaðan breiddist hún út á 18. og 19. öldum, landveg til
Rússlands og líklega sjóveg til Suður-Asíu og áfram til Evrópu. Hennar varð fyrst vart í Danmörku, Bretlandi og Frakklandi
á árunum 1720-1750. Fyrstu
sagnir um hana í Noregi eru frá 1762 og í Svíþjóð 1798.
Hún barst til Ameríku 1775 og hingað kom hún um miðja 18.
öld.
Útbreiðslu hennar
um landið var lokið seint á 19. öld.
Hún er helzt á ferli í ljósaskiptunum er líka að degi til,
þar sem hún er ótrufluð. Þær
hreiðra um sig alls staðar, sem þær eru óhultar og valda stundum
usla í fuglabyggðum, þar sem þær éta bæði egg og unga.
Þær eru mikið á ferðinni í holræsum, fjörum og
sorphaugum, þar sem þær lifa á lífrænum úrgangi.
Þær valda víða miklum skemmdum og víða erlendis eru þær
plága á rætarlöndum. Hún
gýtur sjaldan oftar en 5 sinnum á ári og gengur með í 21-24 daga.
Ungarnir eru fyrst hárlausir og blindir og eru á spena í 3
vikur. Það tekur kvendýrin
11 vikur að verða kynþroska. Meðalaldur
þeirra er eitt ár. Rottur
bera oft með sér sóttkveikjur, taugaveiki og svarta dauða, sem er
sums staðar landlægur í nagdýrum.
Hann berst oft í fólk með flóm, sem lifa á rottunum. Það er hægt að hægja á viðkomu rottustofna með hirðusemi
og þrifnaði.
SVARTROTTAN
Rattus
rattus, eins og hún heitir á latínu, er lík brúnrottunni en minni
(17-19 sm + halinn 20-23 sm). Hún
er með hlutfallslega stærri augu og eyru.
Hún er oftast dekkri en brúnrottan, dökkgrá, svört eða mógrá
og aðeins ljósari að neðan. Það
er ekki hægt að reiða sig á litinn sem öruggt einkenni.
Hún er upprunnin í Suðaustur-Asíu og kom snemma til Evrópu,
þar sem hún var algeng á 11. og 12. öld.
Hún barst til Ameríku á öndverðri 18. öld og er nú víðast
um heiminn. Hún býr um
sig í mannabústöðum og er helzt að finna í hafnarborgum í köldum
löndum. Hún vék fyrir
brúnrottunni, þegar hún barst til Evrópu og er enn þá á
undanhaldi. Talið er, að
hún hafi fyrst numið hér land um miðja 18. öld, en fyrsta vissan
um hana fékkst árið 1919. Hennar
verður vart af og til en er ekki talin eiga örugga fótfestu
hérlendis. |
