Jaršfręši Ķslands

TSUNAMI


ATLANTSHAF I
.

.

Feršaįętlanir

Rśtur-Ferjur-Flug

 

Atlantshafiš žekur nęstum fimmtung jaršar og skilur aš meginlönd Evrópu og Afrķku ķ austri og Noršur- og Sušur-Amerķku ķ vestri.  Nafn hafsins er komiš śr grķskri gošafręši, Haf Atlas, og žaš er nęststęrst heimshafanna į eftir Kyrrahafi.  Flatarmįl žess 82.440.000 km² įn innhafa en meš žeim 106.460.000 km².  Mešaldżpi žess er 3300 m og mesta dżpi 8380 m ķ Puerto Rico-įlnum noršan eyjarinnar.  Breidd žess frį austri til vesturs er misjöfn.  Milli Nżfundnalands og Ķrlands eru 3403 km en sunnar breikkar žaš ķ rśmlega 5000 km įšur en žaš mjókkar į nż, žannig aš vegalengdin milli Sao Roque-höfša ķ Brasilķu og Palmashöfša ķ Lķberķu er 2924 km.  Žaš breikkar aftur sunnar, žannig aš vegalengdin milli Hornhöfša og Góšrarvonarhöfša er rśmlega 6600 km.

Ekkert annaš haf ķ heimi tekur viš meira vatni frį meginlöndunum, žvķ aš mörg meginfljót heimsins renna til žess (St Lawrence, Missisippi, Orinoco, Amasón, Rķo de la Plata, Kongó, Nķger, Loire, Rķn, Elba og stórįrnar, sem renna til Mišjaršarhafs, Eystrasalts og Svartahafs).  Į Noršur-Atlantshafi eru mun fleiri eyjar en ķ sušurhlutanum og strandlengjurnar mešfram noršurhlutanum eru mun fjölbreyttari en meš sušurhlutanum.  Noršurhlutin tengist innhöfunum, s.s. Karķbahafi meš Mexķkóflóa, St Lawrensflóa, Hudson- og Baffinflóa ķ vestri og Eystrasalti, Noršursjó, Mišjaršarhafi og Svartahafi ķ austri.

Noršur- og sušurmörk hafsins eru óljós.  Nyrzt er Ķshafiš, sem er oftast tališ vera hluti Atlantshafs.  Mörk sušurhlutans eru ekki eins óskżr, žótt nafniš Sušurhöf skjóti upp kollinum ķ kringum Sušurheimskautiš.  Lķna į milli Agulhas-höfša ķ Afrķku eftir 20°A til Sušurskautslandsins er vķšast višurkennd og aš vestanveršu liggur lķna um Drake-sund milli Hornhöfša og enda Sušurskautslandsins.

Landslag hafsbotnsins.  Mest įberandi einkenni botnslandslagsins er Atlantshafshryggurinn, sem liggur eftir hafinu endilöngu frį noršri til sušurs og nęr yfir žrišjung botnsvęšisins.  Sums stašar er hryggurinn ofansjįvar.  Azores-eyjar, Ascension, Saint Helena, Tristran da Cunha, Gough og Bouvet eru allar eldfjallaeyjar, sem rķsa śt frį hryggnum.  Ķsland, sem er į honum mišjum, er hęsti punktur hans.  Austan og vestan hryggjarins eru  3600-5500 m djśp hafsvęši, žar sem hluti botnsins er fjöllóttur en ašrir hlutar hans rennisléttir..  Stór og forn eldfjöll standa žar sjįlfstęš eša ķ röšum.  Žvķ nęr sem dregur meginlöndinum tekur viš hęšóttur botn og sķšan bratti upp į landgrunniš.  Karķbaeyjar og Sušur-Samlokueyjar mynda stóra og óstöšuga eyjaboga, žar sem Atlantshafiš er dżpst ķ hlķšarbröttum įlum og trogum.

Eyjar.  Mešal eyja, sem eru ekki į sömu undirstöšum og meginlöndin bįšum megin hafsins, heldur į eldvirkni, eru Ķsland, Azoreeyjar, Ascension, Saint Helena, Tristan da Cunha og Bouvet (54°26’S) og Noronha (nęrri Sao Roque-höfša).  Eldvirkar eyjar af annarri tegund eru eyjabogarnir miklu Minni-Antilleeyjar og Sušur-Samlokueyjar.  Eyjarnar Stóru-Antilleeyjar ķ Karķbahafi og Sušur-Georgia og Sušur-Orkneyjar ķ Skotlandshafi.  Bretlandseyjar eru meginlandseyjar austanhafs og Nżfundnaland og Falklandseyjar vestanhafs.

Jaršfręši.  Atlantshafiš er yngst heimshafanna.  Uppruni žess og žróun eru skżrš meš kenningum um landrek og flekahreyfingar.  Samkvęmt žeim byrjaši grķšarstórt meginland, Pangaea, aš brotna upp fyrir u.ž.b. 180 miljónum įra.  Landrekiš opnaši sķstęk kandi bil milli nżrra meginlanda, sem fęršust til austurs og vesturs (Evróasķa, Afrķka og Amerķka).  Landrekskenninging žykir ę vęnlegri eftir žvķ sem atburšum og rannsóknum į Atlantshafshryggnum, sem skjóta stošum undir hana fjölgar.

Mestur hluti botns Atlantahafsins er žakinn kalkkenndu seti.  Fyrir nešan 5000 m dżpi dregur śr magni kalkkolefnis og rautt, leirkennt efni eykst.  Fķnkorna efni er óverulegt į nešansjįvarhryggjum og mest ber į lķfręnu seti skeldżra (pteropod gastropod).  Į syšstu breiddargrįšum ber mest į kķsilgśrseti, sem lķtiš ber į į noršurslóšum (ólķkt Kyrrahafinu).  Ķ kringum 2/5 hlutar botnsins er žakinn kalkkenndra, örsmįrra skeldżra, globigerina o.fl.  Fjóršungur botnsins er žakinn sandi og afgangurinn grjóti, möl og skeljum.  Mikiš magn fķngeršs efnis, sem aflandsvindar bera frį eyšimerkursvęšum įlfunnar, er ķ hafinu fyrir vesturstönd Afrķku.  Į noršlęgum slóšum ber talsvert į stóru og smįu grjóti, sem borgarķs ber meš sér.

Eftir sķšari heimsstyrjöldina hefur borkjörnum setlaga, allt aš 20 m löngum, veriš safnaš ķ Sušur- og Noršur-Atlantshafi.  Žeir hafa skotiš stošum undir mikilvęgi įhrifa gruggugra strauma, s.s. af völdum nįttśruhamfara (jökulhlaup ķ kjölfar eldgosa undir jökli o.ž.h.).  Eftir ķsaldarlok hafa žessir gruggstraumar hafa žeir veriš fremur fįtķšir, svo aš vķša eru eldri lög žeirra žakin nokkurra sentimetra žykku lagi djśpsjįvardżra.  Rannsóknir skeljalaga borkjarnanna hafa leitt ķ ljós loftlagsbreytingar, ķsaldir og hlżskeiš milli žeirra sķšustu tveggja miljóna įra.  Į sjöunda įratugi 20. aldar tókst aš bora til botns setlaga Atlantshafsins.  Dżpstu borkjarnarnir leiddu ķ ljós, aš žeir myndušust  fyrir 245-66,5 miljónum įra (Mesozoic).  Aldursįkvaršanir eru byggšar į geislakolaašferšinni og umpólun setlaga, sem gerist į nokkurra miljóna įra fresti, og žęr gefa til kynna hraša setmyndunar djśpsjįvardżra (1-2 sm į 1000 įrum).  Sums stašar er söfnunin meiri, žar sem straumišur hafa svipuš įhrif og skafrenningur eša įfok į landi.

Loftslag  Noršur-Atlantshafiš.  Vešurlagiš yfir Noršur-Atlantshafi ręšst aš mestu af rķkjandi vindįttum og loftmössum frį Noršur-Amerķku.  Į veturna bugšast vestanvindarnir ķ 3000-12.000 m hęš yfir Noršur-Amerķku til noršurs fyrir įhrif frį Klettafjöllum og til sušurs yfir austurhluta įlfunnar.  Žessi landslagsįhrif opna köldum loftmössum frį Kanada og Alaska leiš aš Atlantshafsströndinni.  Hitamunur er mikill milli heimskautsloftsins og hlżrra loftstrauma frį Kyrrahafi eša Mexķkóflóa og Golfstraumnum.  Į žessu belti myndast lįgžrżstisvęši (lęgšir), sem skapa sterka hringvinda į leiš sinni yfir Nżfundnaland og Ķsland.  Vöxtur og višgangur žeirra byggist ašallega į hitamuninum, žannig aš vetrarstormar eru kröftugri en sumarstormar.  Žessar lęgšir flytja hita, raka og hreyfiafl frį hitabeltinu og virka eins og loftręstikerfi fyrir hitabeltiš.  Žęr er lķka fóšur, sem višheldur vestanvindunum į mišlęgum breiddargrįšum.  Žessi belti liggja 10° noršar į sumrin en į veturna yfir Noršur-Atlantshafi.

Hitastig loftmassanna yfir yfir austurströnd Noršur-Amerķku er misjafnt į veturna, žannig aš fjöldi, vöxtur og stefna vetraróvešra er mismunandi.  Žessi óregla veldur žvķ, aš ókleift er aš fella žetta vešurlag inn ķ mešaltalsreglu žessa beltis į jöršinni.  Suma vetur eru stöšug hįžrżsisvęši yfir Ķslandi andstętt meginreglunni um lęgšasvęšin žar, žannig aš lęgšir aš vestan er žvingašar į brautir inn ķ Davķšssund og yfir Asoreyjar.  Žegar žetta gerist sneiša žęr hjį reglulegri braut sinni yfir Evrópu og žangaš berst ekki t hlżtt sjįvarloft, sem veldur venjulega tiltölulega mildum vetrum og ķ stašinn streymir kalt loft frį heimskautssvęšunum og Sķberķu sušur yfir įlfuna.

Kaldir loftstraumar frį vestanveršu Noršur-Atlantshafi taka til sķn mikinn hita śr hafinu į leiš sinni.  Žótt žessi hitaflutningurinn af žessum völdum sé mikill, žrefaldast hann vegna uppgufunar.  Hitataps hafsins gętir žó lķtt vegna sķfelldrar endurnżjunar hlżsjįvar meš Golfstraumnum og öšrum sjįvarstraumum.  Heildarįhrif hita- og rakaaukningar fyrir ströndum Noršur-Amerķku koma m.a. fram ķ vexti og višgangi fellibylja.

Milli 151N og 30°N rķkja hįžrżstisvęši og žar gętir ekki ofsavešra.  Į žessu belti ķ kringum jöršina mętast vestanvindar śr noršri og frį hitabeltinu ķ sušri, sem sökkva um 900 fet į dag og žéttast, žannig aš vešriš er oft sólrķkt og śrkomulaust.  Sunnan žessa hįžrżstibeltis blįsa stöšugir noršaustanvindar.

Žótt svęšin nęst mišbaug į Nošur-Atlantshafi séu aš mestu lognsvęši, bregšur fyrir undantekningum sķšsumars og snemma hausts, žegar bylgjumunstur austanvinda kemur fyrir og veldur fellibyljum.  Žeir vaxa vegna mikillar hitalosunar af völdum uppgufunar frį heitu hafinu, sem žéttist ķ mikil skśrabelti.  Fellibyljir geta lifaš ķ rśmlega eina viku og braut žeirra ręšst af hįloftavindum.  Žess vegna hreyfast žeir oftast sólarsinnis ķ kringum hįžrżstisvęši ķ hįžrżstibelti Noršur-Atlantshafsins og inn ķ vestanvindabeltiš, žar sem žeir fara yfir Ķsland.  Žeir hafa samt stundum valdiš tjóni į Bretlandseyjum og jafnvel Asoreyjum, žegar hįloftavindarnir bregša śt af vananum.

Sušur-Atlantshafiš.  Yfir Sušur-Atlantshafi teygist vestanvindabeltiš nęstum alla leiš til Sušurskautsins frį 40°S og hįžrżstibeltiš er į svęšinu ķ kringum 30°S.  Žessi andsólarsinnis hringferill vindanna veldur stašvindunum noršan beltisins, žar sem hringrįsin er öfug mišuš viš noršurhveliš vegna Coriolis-lögmįlsins (jaršsnśningsins).  Sušaustan stašvindarnir męta noršaustur stašvindunum ķ beltinu ķ kringum mišbaug, sem oft er nefnd lognbeltiš.  Žar er mikil śrkoma af völdum stķgandi heits og raks lofts.

Lķkt og yfir Noršur-Atlantahafi er vešurlag ķ hįžrżstibeltinu yfirleitt stöšugt og sólrķkt en óstöšugt og vindasamt į hęrri breiddargrįšum vestanvindanna.  Žessum óstöšugleika veldur mikill hitamunur kalds Sušurskautsins og hafinu umhverfis žaš fremur en andstęšurnar milli austurs og vesturs eins og į noršurhveli. Stašbundnar sveiflur ķ vešurlagi eiga sér staš bęši į noršur- og sušurhveli.  Einna sérstęšastareru fjölbreyttar skżjamyndanir ķ vestanvindabeltunum.  Žęr nęrast stöšugt į stórum og kröftugum lęgšasvęšum, žar sem hlżir og rakir loftmassar žéttast į braut sinni noršur yfir kaldan sjó og hröšu sökki af völdum kalds lofts, sem blęs yfir hlżrri sjó.  Miklir žokubakkar eru algengir į sumrin ķ grennd viš Grand Bank, žegar hlżtt loft frį meginlandinu streymir yfir kaldan Labradorstrauminn.

 ATLANTSHAF II
 


 

TIL BAKA          Nat.is - pósthólf 8593, 108 Reykjavik- sķmi: 898-0355 - nat@nat.is- um okkur - heimildir          HEIM