Hallmundarhraun er stærsta hraunbreiða Borgarfjarðar.  Líklega rann það í upphafi 10. aldar, u.þ.b. hálfri öld eftir fyrsta landnám.  Gígarnir, sem mynduðust við gosið, eru við svokallaða Jökulstalla í og undir norðvesturjaðri Langjökuls.  Hraunið rann milli jökulsins og Norðlingafljóts, niður dalinn meðfram Strúti að Hvítá.

Heildarlengd hraunsins er u.þ.b. 52 km og breiðast er það u.þ.b. 7 km.  Þetta er að mestu lítt gróið helluhraun, þótt  talsverðs gróðurs gæti við jaðarinn, s.s. hjá Hraunfossum, og í grennd við gígana, þar sem það er allsandorpið.  Stóru hellarnir, Stefánshellir, Víðgelmir, og Surtshellir, er að finna í neðri hluta hraunsins, þar sem það er einna mjóst.

Hallmundarhellir er 20 mínútna gang frá Syðra-Sauðafjalli (528m) í stefnu frá Eiríksgnípu í Eiríksjökli á Sauðafjall mitt.  Hellirinn er í 460 m.y.s. og liggur til austurs frá niðurfalli þar í hrauninu og í honum eru mannvistarleifar.  Hann er u.þ.b. 40 m langur, víðastur yzt en þrengist inn.  Hann fannst 1945 og Gísli Gestsson, safnvörður, kannaði hann tveimur árum síðar.  Hann gaf honum nafn í samræmi við Grettissögu.  Minjarnar í hellinum eru hleðslur og flet auk beina.  Kalt er í hellinum og gróður enginn annar en skófir og mosi.  Sandskafl í hellismunnanum er talinn vera a.m.k. 300 ára og mannvistarleifarnar taldar eldri.

Stefánshellir er allvíðáttumikill, 100-150 m austan Surtshellis.  Hrun skilur þá að og líklega eru þeir í rauninni sama hellisrörið.  Hann fannst í upphafi 20. aldar, þegar Stefán Ólafsson (1901-77), bóndi í Kalmanstungu, var þarna á ferð.  Stefánshellir er botnsléttastur og auðveldastur hellanna í Hallmundarhrauni, en í honum eru miklir ranghalar og hvelfingar.  Aðalopið er 350 m frá nyrzta opi Surtshellis.  Það sést ekki fyrr en fólk er komið á brún þess.  Þaðan liggja göng til austurs og vesturs.  Þeir eru mislangir.  Vesturgangurinn er talinn vera 294 m langur og liggur í átt að Surtshelli.  Hann er allt að 5 m hár og 20 m breiður.  Vörðubrot var við munnann, þegar Stefán kom að honum, þannig að hann var ekki fyrstur til að finna hann.

Hellaskoðun krefst alltaf varúðar og góðs útbúnaðar.  Það er ekki lengur í tízku að ganga um hella með logandi kyndla.  Nú á dögum eru notuð góð handrafljós og langbezt er að vera með hjálma með ljósbúnaði að auki.