|
Æðey er stærst fjögurra eyja á Ísafjarðardjúpi skammt undan
Snæfjallaströnd í stefnu frá Ögri á Mýrarfjall. Æðey er 2,2 km löng og um 0,8 km
breið. Hún hefur verið byggð um aldir og er á henni eitt býli. Eyjan er láglend
(hæst 34m), mjög hólótt, þýfð og mýrlend, algróin og ágætlega grasgefin.
Fuglalíf er mikið og mikil dúntekja af æðarvarpi. Gróðurlýsing hennar ver gefin
út árið 1942. Eyjunni og einkum gróðri hennar er lýst í greinum Vísindafélags
Íslendinga. Þá hefur erlendur fuglafræðingur rannsakað fuglalífið í eyjunni
ítarlega og kvikmynd hefur verið gerð um það.
Mestur atburður og söguríkastur í Æðey var, er Spánverjar
voru vegnir þar að nóttu til árið 1615. Spánverjarnir, sem
voru raunar Baskar, höfðu stundað hvalveiðar við landið þá
um sumarið en urðu skipreka á Ströndum. Þeir komust vestur í
Djúp og tóku sér bólfestu í Æðey. Aðrir náðu alla leið vestur til
Dýrafjarðar en voru drepnir þar. Þegar fréttist, að
Spánverjar hefðu tekið sér setu í Æðey, safnaði sýslumaður
Ísfirðinga, Ari Magnússon í Ögri, að sér miklu liði og fór á
skipum út í eyju. þar voru aðeins 5 fyrir en hinir höfðu
farið út á Sandeyri á Snæfjallaströnd til að skera hval, sem
hafði rekið á land. Spánverjarnir í Æðey voru allir drepnir,
flettir klæðum og líkunum varpað í sjóinn.
Síðan var haldið til Sandeyrar, þar
sem allir hinir voru drepnir. Þessi víg mæltust misjafnlega fyrir en Ari hélt mikla
sigurhátíð með liði sínu eftir þessa landhreinsun, sem hann þóttist hafa gert. Á
fyrri tíð var kirkja í Æðey, líklega fjórðungskirkja, sem síðast var bænhús.
Eyjan er í Unaðsdalssókn, áður Snæfjallasókn, og var kirkjunni þjónað frá
Snæfjöllum. Lengi ráðskuðust auðbændur í Vatnsfirði með eyjuna og var hún á
tímabili í eigu þeirra, stundum kölluð eignVatnsfjarðarstaðar í heimildum.
Auk venjulegra tolla af góðjörðum (mikið og gott
beitiland á Æðey) var slægzt eftri fugli og dúni. Mun
dúntekja hafa verið mikil, þótt sveiflur yrðu eins og það
sýnir, að Þorvaldur Thoroddsen skýrir frá því, að um
aldamótin 1800 hafi aðeins fengizt eitt kg af dúni í Æðey og
segir hann, að svo mikið varp muni ekki vera í nokkurri
annarri eyju við Íslandsstrendur.
Á síðari hluta 18. aldar komst Æðey, að
minnsta kosti að hluta, í eigu Jóns Arnórssonar (1740-1796)
sýslumanns í Reykjarfirði í Vatnsfjarðarsveit. Árni sonur
hans bjó í Æðey og afkomendur hans jafnan síðan, nú Jónas og
Guðjón Helgasynir, sem eru komnir af Árna í 5. lið. Í Æðey
er góð lending og heimavör en auk þess bryggja og
viðkomustaður Djúpbátsins. Þar er stórt og glæsilegt
timburgús frá fyrri öld og miklar byggingar aðrar. Landsýn
er víð og margbreytileg til allra átta. |