|
 Miðbærinn stendur á rótum Oddeyrarinnar, sem
Akureyri dregur nafn af. Þessi hluti Oddeyrinnnar byggðist upp af
framburði lækjar, sem rann um Búðargilið og var eign
Stóra-Eyrarlands. Bærinn stóð, þar sem sjúkrahúsið er nú.
Lítið Þórslíkneski fannst á þessum slóðum á 19. öldinni og
skipar veglegan sess í Þjóðminjasafninu. Búðargilið dregur nafn
af verzlununum, sem stóðu þar forðum og þarna hófst þróun
byggðar á Akureyri. Laxdalshús við Hafnarstræti 11 er elzta hús
bæjarins, frá 1795. Þar bjuggu kaupmenn og umboðsmenn þeirra
næstum óslitið til 1933.
Við
Laxdalshús stendur reynitré, sem
spratt upp af eldra tré. Gamla tréð var tengt þjóðsögu frá
katólskum tíma. Hún fjallar um systkini, sem voru tekin af
lífi vegna sifjaspella. Þau héldu fram sakleysi sínu og báðu guð að sanna það með einhverjum
hætti eftir dauða þeirra. Það gerðist þannig, að reynitré óx
upp af blóði systkinanna, þar sem þau voru líflátin.
Fólk dýrkaði þetta tré, færði þar fórnir og
kveikti þar á kertum við hátíðleg tækifæri. Eftir siðbótina
var barizt fyrir tortímingu trjáa, sem folk hafði dýrkað. Það
reyndist ókleift að fella tréð, því það óx ævinlega á ný.
Þetta tré er talið vera elzta reynitré á byggðu bóli á landinu.
Öll gömlu húsin eiga sér sögu. Mörg bera nöfn danskra kaupmanna
og annarra mektarmanna, s.s. Höephnershús, Túliníusarhús, Gudmans
Minde og Laxdalshús. Íbúar Sibbukofa, Skaftahúss og Krákshúss voru
af öðru sauðahúsi.
Aðalstræti 4,
sem er kallað Gamla apótekið, var byggt 1859. Þar var
lyfjaverzlun og íbúð lyfsalans. Þetta var reisulegt hús á
sínum tíma og kostaði 10.000.- dali. Það var nýstárlegt í
byggingarsögu landsins með verönd að austanverðu og
útskornum gluggum og dyrum.
Aðalstræti 14,
Gamli spítalinn, er meðal elztu tveggja hæða húsa á landinu.
Það er líka kallað Gudmans Minde eftir kaupmanninum Friðrik
C.M. Gudman. Hann gaf bæjaryfirvöldum húsið til nota sem
spítali. Þar voru 8 rúm, læknisbústaður, þvottahús og líkhús
auk baða, sem voru opin almenningi einu sinni í viku.
Aðalstræti 50
var prentsmiðja norður- og austuramtsins á tímabilinu
1853-1875. Björn Jónsson rak hana og gaf út tvö blöð, Norðra
og Norðanfara. Jón Sigurðsson, forseti, útvegaði
prentvélarnar, sem eru í norðurenda hússins. Matthías
Jochumsson, þjóðskáld Íslendinga, bjó í húsinu á árunum
1887-1903.
Einn merkasti húseigandi í innbænum var
Vilhelmína Lever. Hún var fyrst íslenzkra kvenna til að taka þátt
í opinberum kosningum 1863. Hún var líka fyrst íslenzkra kvenna til
að sækja um og fá lögskilnað árið 1824. Hún átti nokkur hús í
innbænum og verzlun í Hafnarstræti. Líklega lét hún byggja
Aðalstræti 52, þar sem hún var húsráðandi og rak veitingahús
1953.
Gróðursældin á Akureyri er víðkunn.
Líklega eru hvergi fleiri reynitré í görðum annars staðar á
landinu. Gróðurilmurinn á vorin, einkum síðla í júní á
stilltum sumarnóttum, er einstakur og á haustin er
litadýrðin ótrúleg. Gróður og garðar Akureyrar eiga sér
rætur í Gömlu gróðrarstöðinni, þar sem nú er garður Minjasafnsins.
Hún var stofnuð skömmu fyrir aldamótin 1900. Innar í
fjörunni er önnur gömul gróðrarstöð, þar sem er merkilegt
trjásafn. Þar hófst ræktunarstarfið árið 1903. Lystigarðurinn
var opnaður árið 1912. Þar hófu akureyrskar konur ræktun
tveimur arum áður.
Grófargil
(Kaupvangsstræti; Listagil) var samastaður verksmiðja KEA.
Sláturhús var hið fyrsta í röðinni, byggt 1907. Síðan kom
mjólkurbú, Efnaverksmiðjan Sjöfn, Smjörlíkisgerðin Flóra
o.fl. fyrirtæki. Neðar í gilinu voru hesthús og gistihúsið
„Caroline Rest", sem George H.F. Schrader byggði og nefndi
eftir móður sinni. Þessi hús eru horfin. Schrader dvaldi á
Akureyri 1912-1915, þegar atvinnuleysi og fátækt var mikil á
Akureyri. Schrader veitti mörgum atvinnu og styrkti ýmiss
konar líknarmál. Hann skrifaði bækur um verzlun og viðskipti
og meðferð íslenzka hestsins.
Oddeyri er
samkomu- og þingstaður frá fornu fari og er getið í
Víga-Glúms- og Ljósvetninga sögu. Þar voru Jón Arason,
biskup, og synir hans dæmdir landráðamenn og eignir þeirra
gerðar upptækar til konungs að þeim látnum (1551). Þarna
voru bækistöðvar Gránufélagsins, sem hóf fyrstu verzlun
Íslendinga frá Akureyri árið 1871. Verstöðvar og
grútarbræðsla voru líka á Oddeyrinni. Lifur var brædd í
stórum kötlum og ofnarnir kyntir með kolum. Grúarámur, sem
námu meðalmanni í brjóst, voru allt um kring. Þær voru oft
yfirfullar af lifur, þannig að lýsið rann um allt. Ódaunninn
ætlaði alla að kæfa í bænum, ef vindátt var óhagstæð. Vinnan
þar var óþrifaleg og illa launuð. Gránufélagið var
fyrirrennari KEA, sem var stofnað 1886 á Grund í Eyjafirði.
Opnun fyrstu sölubúðar KEA árið1906 markar tímamót í sögu
samvinnuhreyfingarinnar á landinu. |
