|
 Margar sögur tengdar álfum og huldufólki og
samskiptum þeirra við mannfólk eru til úr Borgarfirði. Meðal
álfabyggða í Borgarfirði má nefna Álfaborg, þar sem
álfadrottning Íslands er sagður búa, Lobbuhraun, Hvolshóll,
Dyrfjöll og Blábjörg, þar sem álfabiskupinn á að búa.
Álfakirkjan í hreppnum er Kirkjusteinn í Kækjudal en þar er einnig
Kollur sem tengist líka álfatrú. Fleiri borgfirzkar verur koma fyrir
í þjóðsögum svo sem skessan Gellivör í Staðarfjalli og Naddi í
Njarðvíkurskriðum. Þá kannast margir við söguna Móðir mín í
kví kví, en hún er frá Loðmundarfirði. Nánar má um þetta lesa
í þjóðsögum Jóns Árnasonar og Sigfúsar Sigfússonar.
Copyright ©FH2004
ÁLFARNIR í DIMMADAL
Í fyrndinni bjuggu hjón ein á Hvoli í
Borgarfirði eystra. Ekki er getið um nöfn þeirra en dóttur áttu
þau unga, fríða og vinsæla sem Ingibjörg hét. Þótt hún væri
hvers manns hugljúfi þá átti hún hart uppfóstur því foreldrar
hennar voru svo nísk að þau tímdu af engu að sjá en ráku hana
miskunnarlaust áfram við vinnu. Þegar Ingibjörg var fermd tóku
foreldrar hennar til fósturs sveitarómaga. Það var dóttir fátækra
hjóna í sveitinni og hét Sigríður. Hún var innan fermingar, fríð
sýnum, góðleg og hafði svo mikið hár að hún gat hulið sig alla
í því. Það var gult að lit og fór vel. Sigríður litla kunni
reiprennandi allan kristindóm sinn þegar hún kom að Hvoli og áttu
þau fósturforeldrar hennar að láta hana halda honum við sig. Þegar
hún var komin að Hvoli létu hjónin hana smala ám sínum um sumarið
kvelds og morguns en sveltu hana að mat og létu hana vera hálfnakta.
Hefði hún vart þolað slíka harðýðgi ef Ingibjörg hefði eigi
undir eins haldið í hönd með henni, gefið henni föt af sér og
skotið að henni bita og spón í laumi. Ekki er annars getið en henni
tækist þó vel smalamennskan. Á vetrin mátti Sigga hrekjast úti í
hverju illviðri en fékk engan tíma til að halda við sig lærdómnum
né hirða um sig að öðru leiti. Leið nú svo fram og var hún
þarna þar til hún var fermd en þá hafði hún týnt miklu af
lærdómi sínum og hafði fengið grænar geitur ofan á hársrætur.
Kenndu margir í brjósti um hana.
Sumarið eftir varð hún kyr,r því þær Ingibjörg
voru svo miklar vinkonur, að þær gátu ekki skilið. Ingibjörg gekk
á engjar en Sigríður smalaði ám og kúm. Þegar komið var fram
undir haust og menn voru almennt hættir heyverkum gerði kuldaveður og
lagði snjóa í fjöll ofan í miðjar hlíðar. Þá bar svo til einn
dag að Sigríður kom seint heim með ærnar, var hún hrakin mjög og
gekk á berum iljum en þá vantaði kýrnar og ráku hjónin hana með
harðri hendi af stað að leita þeirra án þess að hún kæmi
afsökun við eða fengi næringu eða nokkuð á fæturna. Labbaði
hún svo af stað og gekk þar upp fyrir Hvolinn. Þar var þá
Ingibjörg að raka slægju. Hún yrðir þegar á hana og segir:
"Það er sárt að sjá hvað þú ert hart leikin Sigga mín en
nú get ég ekkert hjálpað þér nema léð þér hrífuvettlingana
mína." Réttir hún svo Sigríði vettlingana og segir hún skuli
smeygja þeim upp á fæturna. Sigríður kveður hana og þakkar henni
fyrir, heldur hún síðan upp á fjallið í hvolf það sem kallast
Jökuldalur. Var þá veðrið kafaldshríð.
Vestur úr Jökuldal, skvompu nokkurri, gengur
þröng og djúp dalskora upp að Dyrfjöllum, klettum vörð á þrjár
hliðar. Svo er dalurinn djúpur að þar sér sjaldan sól og heitir
hann því Dimmidalur. Þangað heldur Sigríður að nautin hefðu
runnið og gengur inn í dalinn en eigi hafðu hún gengið langt áður
en svo dimmdi af veðri og nóttu að hún þorði hvergi að fara
lengra enda var hún orðin örmagna af þreytu og hungri. Kemur hún
þá að stórum steini; leggst hún þá niður og hyggur að bíða
þar síns síðasta. Sígur nú að henni hálfgildings ómegin en
jafnsnart hrekkur hún upp við það að gengið er hjá steininum.
Lítur hún nú upp og sér að þar stendur yfir henni unglegur maður
hraustlegur og fríður sínum. Maður þessi talar til hennar og segir:
"Illa ertu stödd Sigga lita. Hvort viltu nú heldur deyja hérna
undir steininum eða hætta á að koma með mér?" Sigríður
varð svo hrædd að hún gat engu orði upp komið. Maðurinn tekur
hana þá þegjandi á handlegg sér og gengur með hana nokkurn spöl
í svo miklu myrkri að hún sá ekkert. Loksins heyrði hún að hann
lauk upp dyrum og gekk eftir trjágólfi og síðan koma þau í
herbergi fagurt. Þar situr ung stúlka við saum, góðmannleg og
fríð sýnum. Maðurinn lætur Sigríði þar í gott rúm og segir
við saumakonuna er hann nefndi Sigríði Huldufríði.
"Ég kem nú hérna með aumingjann hana Siggu
á Hvoli; hún hefði víst dáið úti í nótt hefði ég ekki borgið
henni en ég gat ekki vitað að svo lagleg og góð stúlka dæi úti
hérna fast hjá okkur. Taktu nú við henni og verkaðu höfuð hennar
og gerðu að öllu leyti sem best við hana því hún á að verða
konan mín." Stúlkan heitir því og gengur maðurinn burt. Þá
kemur stúlkan með heitan og góðan mat og færir Sigríði og
bjástrar að henni þar til hún hressist. Þá spyr Sigríður frá
Hvoli til hvaða fólks hún sé komin. Stúlkan segir hana varði nú
reyndar ekki um það því hún sé hjá góðu fólki en ef hana langi
mjög mikið til þess að vita hvaða fólk það sé þá sé það
huldufólkið í Dimmadal. Maðurinn sem hafi fært sér hana sé
bróðir sinn og séu þau börn prestsins hérna og séu foreldrar
þeirra bæði á lífi. Þegar Sigríður var orðin hress tók
álfastúlkan til og rakaði henni koll. Síðan kom hún með smyrsl og
smurði höfuðið. Þarf nú ekki að orðlengja það að hún er
þarna fram undir jól. Var hún þá búin að fá aftur sitt fagra
hár og sýndist þá hverri stúlku fríðari. Undi hún mjög vel hag
sínum því álfastúlkan kenndi henni hannyrðir og var henni hverjum
deginum öðrum betri. Huldumaðurinn bróðir stúlkunnar heimsótti
þær við og við. Sagði systir hans Sigríði að hann héti Jón.
Gast henni alltaf betur og betur að honum.
Þegar kominn var aðfangadagur jóla segir
Sigríður álfastúlka: "Nú verður messað hér um jólin, er
kirkjan suður í Kækjudal. Skaltú fara með mér í kirkju og heyra
hvernig prestur faðir minn er. Þú munt sitja í kvensætinu hjá mér
en þess bið ég þig að kippa þér ekki upp við það þó hún
móðir mín fussi við þér og gefi þér óhýrt auga því hún veit
að Jón elskar þig en henni þykir það lágt fyrir son sinn að eiga
rétta og slétta mennska stúlku umkomulausa en ef þú gerir sem ég
segi þá vona ég að henni lítist vel á þig sem öðrum, enda ertú
eiguleg stúlka. Mun hún þá segja þú skulir koma heim með sér og
sýna sér hver hannyrðakona þú ert. Er þá um að gera að þér
takist vel." Sigríður heitir að fara að hennar ráðum.
Daginn eftir búa þær nöfnur sig allvel og fara
til kirkjunnar. Var þar fjöldi fólks. Þar var sýslumaðurinn, hann
bjó í Sólarfjalli (í Breiðuvík) og biskupinn úr Blábjörgum (sunnan
Herjólfsvíkur) og sátu þeir sinn hvorum megin við altarið og Jón
hjá þeim þegar þær nöfnurnar gengu inn og settust í kvensætið.
Sigríði leist mjög vel á prestinn og þótti gott að heyra til hans.
Hún sá að gömul kona sat í kvensætinu fyrir og þóttist vita að
hún var prestskonan. Hún leit um öxl úthallt óhýru auga til
Sigríðar frá Hvoli og segir: "Fu, fu, það er vond lykt af
þér, ókindin þín." Sigríður lætur sem hún viti það ekki
en smám saman lítur gamla konan til hennar um messuna og fussar í
áttina.
Eftir messu ryðst fólkið úr kirkjunni en gamla
konan tekur í hönd Sigríðar og segir ofur vingjarnlega: "Komdu
með mér góða mín, það er engin vond lykt af þér en ég ætla
nú að reyna hvort þú ert svo mikil hannyrðakona sem hún Sigga mín
segir. Skaltu sauma mér klæðnað til nýársins en ef mér líkar
hann ekki færðu ekki að eiga hann son minn."
Sigríður þegir og gengur með prestskonu þar til
þær koma í mjög skrautlegt herbergi. Setur hún Sigríði þar við
sauma og að litlum tíma liðnum er hún búin með föt kerlingar.
Hún skoðar þau og segist þar ekkert hafa út á að setja og skulu
hún nú sauma sjálfri sér fatnað og Jóni og ef hann verði eins vel
ger skuli hann verða brúðkaupsklæði þeirra.
Sigríður byrjar nú að sauma og
lauk við fötin á gamlárskveld. Þóttu kerlingu þau enn betur ger og sagði
hún ætti skilið að fá hann son sinn og mætti hún nú fara heim til sín.
Hélt hún svo heim til nöfnu sinnar; var Jón þar fyrir og fögnuðu þau
henni vel og spurðu hversu gengi. Hún lét vel yfir því. "Hefirðu nú ekki
gaman af að hitta fósturforeldra þína," segir Jón. "Nei," segir hún "en
gaman hefði ég af að finna Ingibjörgu". "Jæja, þá skulum við fara,"
segir Jón. Tók hann þeim þá tvo hesta og lagði á þá reiðfæri og riðu þau
svo ofan undir Hvolinn. "Nú fer ég ekki lengra," sagði Jón "en þú skalt
hitta mig hér að þrem nóttum liðnum og hafðu þá með þér vinkonu þína því
ekki er því að leyna að sýslumannssyninum hérna hinum megin dalsins líst
svo vel á hana að hann brennur af ást til hennar en vænni mann fær hún
aldrei því hann er besti maður". Sigríður heitir þessu og skilja þau
síðan. Fer hún nú heim og bregður hjónunum heldur en ekki í brún að sjá
hana lifandi eftir meira en misseri. Spyrja þau hvar hún hafi verið
allan tímann. "Hjá góðu fólki sem þið sjáið," sagði hún. Með þeim
Ingibjörgu varð mesti fagnaðarfundur og sagði Sigríður henni allt um
sinn hag og bónorðið. Ingibjörg sagðist því fúslega taka fyrst hún fengi
að vera nærri henni en áður yrði hún að fá leyfi foreldra sinna. Sagði
Ingibjörg þeim nú þetta ráðslag en af því þau sáu hversu Sigríði hafði
reitt af og sýslumannsson var í boði þá játuðu þau því og fóru þær
stöllur af stað. Þegar þær komu upp fyrir Hvolinn var Jón þar með þrjá
hesta og fagnaði þeim. Riðu þau svo öll heim í Dimmadal. Var
sýslumannsson þar fyrir og hétu þau hvort öðru eiginorði. Síðan var
ákveðinn brúðkaupsdagur og öllum heldri álfum boðið. Ingibjörg bauð
foreldrum sínum. Þegar þau komi til hjónavígslunnar settust þau í
kórbekk. Þá leit prestskonan til þeirra og sagði: "Fu, fu, og eru þið,
óhræsin, hérna?"
Eftir messu urðu Hvolshjónin
sein úr kirkjunni. Gengur þá prestskona til þeirra fussandi og sveiandi
og segir: "Þið ætlið að njóta góðs af veislunni en það skal ekki verða.
Farið heim að Hvoli og étiði bæði ætt og óætt þar til þið drepist og
hafið það fyrir fóstrið á henni tengdadóttur minni." Síðan hvarf kerling
en hjónin sneyptust heim og urðu síðan óseðjandi gráðug og átu allt hvað
tönn á festi uns þau urðu öreigar. Lifðu þau síðan mest á því er
Ingibjörg skaut til þeirra. Reit hún þeim bréf og sagði þeim að vitja
fangsins á vissan afvikin stað en ekki mátti hún finna þau. Fengu þau
þannig mörg bréf frá dóttur sinni og í því seinasta sagðist hún orðin
fjögurra barna móðir en Sigríður sagðu hún ætti sex og yndu þær báðar
mjög vel hag sínum.
Skráð á árunum 1890-1900 eftir sögn Ingibjargar Níelsdóttur á Setbergi
og Guðrúnar Bjarnadóttur í Meðalnesi.
Í þjóðsögum Sigfúsar Sigfússonar er saga um
tvær stúlkur, Ingibjörgu og Sigríði er bjuggu á Hvoli.
Eftirfarandi er skráð af Sigfúsi Sigfússyni.
DVERGURINN í STÓRASTEINI
 Snemma á 18du öld er sagt að sá maður hafi
búið í Hvannstóði í Borgarfirði austur sem Guðmundur hét. Einu
sinni í kvöldrökkri snemma vetrar vantaði hann kindur nokkrar sem
hann fann eigi. Gekk hann í baðstofu og svaf allt fólk rökkursvefni
sem þá var siður. Hann settist á flet nærri innganginum og fór
eigi af skóm því hann ætlaði út aftur eftir litla stund og vitja
hvort kindurnar kæmu ekki sjálfar. Veður var kyrrt og tunglsljós
bjart. Þegar bóndi hafði setið litla stund heyrir hann þrusk í
göngunum og þar næst er baðstofuhurðinni lokið upp seinlega og
hægt og stansað
eins og verið sé að hlusta.
Sér bóndi þá að þetta er maður og heldur ódjarflegur. Hann
bregður upp silfurbjörtum hnífi og fer að leitast við að komast
upp á pallinn. Bóndi stökk þá á fætur og í sama vetfangi snarast
hinn fram um dyr. Bóndi hljóp á eftir út og greip um leið torfljá
undan syllu í bæjardyrunum sem þar hafði verið síðan um haustið.
Þegar bóndi kom út var maður þessi kominn suður í túnfitina og
bar ót á en miðaði þó lítið áfram því hann var mjög
lágvaxinn og skrefstuttur en þó allbúkmikill og gildvaxinn eftir
öðrum vexti. Bóndi hefir á rás eftir honum en hinn brýst hart
undan. Var og berangur og hart undir fæti. Það þóttist Guðmundur
sjá að hann gæti tekið hann hvenær sem hann vildi en hann vildi
sjá inni hans og hafa sannar sögur af honum.
Þeir hlaupa nú báðir suður yfir engjarnar og
hefir sá lágvaxni sig allan við en bóndi gefur honum við fót en
læst þó hlaupa svo hratt sem hann getur og veifar ljánum að hinum
og eggjar hann að bíða ef hann þyrði. Hinn æpti aftur á móti
sárlega.
Stilltu þig, snarmenni,
Snúðu aftur, hraustmenni,
virtu þig, valmenni,
vægðu mér, góðmenni,
og láttu mig fara, láttu mig fara!
Bóndi var á öðru máli og elti jarðbúann allt
suður um svonefndan Króarmel, þaðan yfir Lambadalsá og Kollutungur.
Og er þessi vegur sæmileg bæjarleið að lengd. Alltaf veifaði
bóndi torfljánum að hinum og manaði hann en hann æpti sömu orð á
móti.
Stilltu þig, snarmenni,
Snúðu aftur, hraustmenni,
virtu þig, valmenni,
vægðu mér, góðmenni,
og láttu mig fara, láttu mig fara!
Þetta gekk þangað til þeir komu sunnarlega í
Kollutungur og þar að stórum steini nálægt vegi þeim sem liggur
yfir svokölluð Kækjuskörð til Loðmundarfjarðar. Bóndi sér nú
að opnar standa dyr á steininum og að hann muni heimili þess sem
hann er að elta. hann snarast þá fram fyrir steinbúann og afkvíar
hann. Þá segir steinbúi:
"Láttu mig ná inni mínu, maður." Bóndi
svarar:
"Fyrst verður þú að segja mér hvað þú hafðir áformað að
hafast að heima í Hvannstóði og hvert var erindi þitt?"
"Ætlarðu þá að láta mig ná inni mínu ef ég segi þér
það?" segir steinbúinn. "Já," svarar bóndi. Þá
mælti steinbúinn:
"Þú hefir nú búið fimm ár í Hvannstóði
og hefir mér einatt legið hugur á konu þinni en aldrei borið
áræði til að ná henni fyrr en nú að ég ætlaði að drepa þig
en nema hana heim til mín. En þess vinn ég þér nú dýran eið við
allar vorar verur og vættir að hætta því áformi að vera þér til
meins á nokkurn hátt."
Þegar steinbúinn hafði þetta mælt veik bóndi sér frá
steinsdyrunum en hinn hvarf inn um þær og lukust þær svo á eftir
honum að bóndi sá þar engin dyramót á. Bóndi fór nú heim.
Þetta skeði rétt fyrir hátíðar (á
Þorláksmessu segja sumir). Eftir nýárið fékk Guðmundur bóndann
í Brúnavík til þess að skipta á jörðum. Flutti
Brúnavíkurbóndinn í Hvannstóð en Guðmundur í Brúnavík því
hann þorði eigi að reiða sig á loforð steinbúans. Sonur
Guðmundar hér Jón, hans son var Vilhjálmur er bjó í Hvannstóð og
var kallaður Galdra-Vilhjálmur. Steinninn sem þessi huldumaður bjó
í heitir Stóristeinn.
|
