Austurdalur í Skagafirði er næstum 50 km langur.  Hann nær frá ármótum Austari- og Vestari Jökulsáa, þar sem Héraðsvötn myndast.  Austurdalur er þröngur og djúpur með hamrabeltum beggja vegna (1000m).  Gróður nær upp eftir hlíðum og leifar skóga finnast í Jökulsárgili, innan Merkigils og í Fögruhlíð, lítið eitt sunnan miðs dals.  Austari-Jökulsá fellur víðast um mikil gljúfur um dalinn.  Hún verður til úr mörgum kvíslum úr Hofsjökli.  Hin lengsta þeirra, Jökulkvísl / Hnjúkskvísl, kemur undan Klakksjökli.  Áin er vatnsmikil og erfið yfirferðar.  Hún er þó oftast fær fjallabílum undir Illviðrahnjúkum.  Árið 1970 var hún brúuð vestan Laugafells með hluta brúarinnar yfir Jökulsá á Sólheimasandi.  Einnig er brú yfir ána hjá Merkigili.  Fyrrum var Austurdalur allþéttbyggður, 20-30 bæir, en nú er aðeins einn í byggð.

Merkigil á sér merkilega sögu, einkum í tengslum við kjarnakonuna Móníku Helgadóttur.  Guðmundur Hagalín skrifaði heila bók um hana:  „Konan í dalnum og dæturnar sjö”.

Nýibær er eyðibýli, u.þ.b. 7 km sunnan Ábæjar.  Þarna bjó Hjálmar Jónsson, skáld, á árunum 1824-1829.  Hann hraktist þaðan fyrir illvilja nágranna sinna og settist þá að á Bólu.  Bærinn var í byggð til 1880, en síðan hefur land hans spillzt af vatni og vindum.

Ábær er eyðibýli og fyrrum kirkjustaður austan Austari-Jökulsár.  Bærinn fór í eyði árið 1941.  Landnámsmaðurinn í Austurdal, Önundur víss, er talinn hafa búið að Ábæ.  Draugurinn Ábæjarskotta er kunn úr íslenzkum þjóðsögum.  Hún gerði mörgum skráveifur, aðallega í innanverðum Skagafirði.  Hún er sögð hafa drepið búsmala, hrætt fólk og jafnvel orðið einhverjum að bana.  Henni var spyrt saman við Þorgeirsbola og látin ferðast á húð hans.