|
 HELLISHEIÐI
Hellisheiði
er sunnan Henglafjalla. Austurmörk hennar eru um Hurðarás frá
Núpafjalli, Hengladalaá. Í norður nær hún til Litla- og
Stóra-Skarðsmýrarfjalli. Í vestur nær hún að Reykjafelli og Lakahnúkum
og í suður frá Hverahlíð að Hlíðarhorni og um Hurðarásvötn að Hurðarási.
Þar sem hallar niður í Ölfus að austanverðu, heitir Kambar. Heiðin er
víðast eldbrunnin og hraunin eru að mestu vaxin mosa og lyngi. Yngsta
hraunið er talið hafa runnið frá 6 km langri sprungu árið 1000.
Þjóðvegurinn milli Reykjavíkur og Suðurlands hefur löngum
legið um hana. Forna leiðin lá að austan upp Kamba,
yfir Hurðarás og um Hellisskarð fyrir ofan Kolviðarhól.
Þaðan lá hún um Bolavelli vestur með Húsmúla og norðanvert
Svínahraun hjá Lyklafelli. Þessi leið sker núverandi
þjóðbraut við sækuhúsið og beggja
vegna vegar sjást vörðurnar með reglulegu millibili.
Norðan þjóðvegarins sést stór þúst milli varðanna. Þar er borghlaðið sæluhús, sem var byggt í
kringum 1830 og er nefnt Hellukofi. Þvermál þess er 1,85 sm og
hæðin 2 m. Það rúmaði 4-5 manns. Byggingarefni þess var
sótt í svokallaða Biskupsvörðu, sem getið var í heimildum 1703.
Hún var krosshlaðin til að hafa mætti skjól af henni í öllum áttum.
Vesturhluti gömlu þjóðleiðarinnar liggur um hraunklappir, sem umferðin
markaði allt að 20 sm djúpum förum um aldirnar.
Núverandi vegur var opnaður árið 1972. Vegurinn upp Kamba var
hlaðinn upp á árunum1879-80 nálægt hinni fornu leið. Vagnfær
vegur yfir heiðan var lagður á árunum 1895-96 vestur fyrir Reykjafell.
Hengladalaá kemur úr
Hengladölum og rennur fyrir Ásstaðafjall í Reykjadalsá norðaustan Kamba.
Vegna mikils vatnsaga í Arnarbælisforum var gerð tilraun til að veita
henni út á Hellisheiði og síðar á 19. öld vestur á bóginn og svo suður.
Austarlega á heiðinni má sjá merki um eina þessara tilrauna frá
þjóðveginum
SVÍNASKARÐ
Svínaskarð (481m) er á milli Móskarðshnúka og Skálafells. Það
var alfaraleið milli Kjósar og Mosfellsdals þar til vegurinn var lagður
meðfram Esjunni í kiringum 1930.
MOSFELLSHEIÐI
Mosfellsheiði (260m) er á milli Esju og Henglafjalla og rís hæst í
Borgarhólum (410m), sem eru gígar þessarar fornu gosdyngju, sem myndaði
m.a. Reykjavíkurgrágrýtið á hlýskeiði, seint á ísöld. Fornar og nýjar
þjóðleiðir liggja um heiðina, hin nýjasta um Mosfellsdal í þjóðgarðinn á
Þingvöllum.
UXAHRYGGIR
Uxahryggir
nefnast melöldur milli Reyðarvatns og Uxavatns. Um þá liggur
Uxahryggjaleið frá Brunnum og Hallbjarnarvörðum á Kaldadalsleið niður í
Lundareykjadal í Borgarfirði. Um hana er skemmstur vegur milli
höfuðborgarsvæðisins og Borgarfjarðardala, enda fjölfarin á sumrin.
Vegurinn liggur meðfram Uxavatni á kafla og þar er silungsveiði. Þar
eru upptök Sæluhúskvíslar, sem rennur langleiðina niður í
Sandkluftavatn, stundum alla leið í vorleysingum.
KALDIDALUR
Kaldidalur
er stytztur hinna þriggja höfuðfjallvega landsins frá suðri til
norðurs. Hann liggur á milli Oks og Langjökuls og hæsti hluti hans,
efsti hluti Langahryggjar, liggur í 727 m hæð yfir sjó. Yfirleitt er
hann fær flestum farartækjum þrjá til fimm mánuði á ári. Líkt og hinir
eystri fjallvegir landsins var Kaldidalur mjög fjölfarinn fyrrum, einkum
milli efstu bæja í Þingvallasveit og Borgarfirði. Þetta er fyrsti
fjallvegur landsins, sem var ruddur árið 1830. Ofan af Langahrygg getur
útsýni verið góð, s.s. til Prestahnjúks og mynnis Þórisdals, sem koma
fyrir í þjóðsögum og Grettissögu. Syðst á Kaldadal er ein af fáum
beinakerlingum landsins og hún er þónokkuð notuð af mismunandi hagyrtum
ferðamönnum enn þá. Skúlaskeið, sem var talið einhver stórgrýttasti
vegur landsins, er nokkuð norðan Langahryggjar. Það varð Grími Thompsen
að yrkisefni í kvæðinu „Skúlaskeið”, sem hann byggði á þjóðsögu og allir
urðu að læra í skóla. Norðan Kaldadals er tangi milli jökulsánna Geitár
og Hvítár. Þar heitir Geitland og getið er um allþétta byggð þar á
öldum áður. Þar á líka að hafa verið hverinn „Skrifla”, sem flutti sig
tvisvar um set, fyrst eftir að blóðug föt manns, sem var veginn
blásaklaus, voru þvegin þar. Skrifla endaði síðan niðri í Reykholti og
úr hvernum rennur vatnið í Snorralaug hina fornu.
GELDINGADRAGI
Geldingadragi er á milli Skorradals og Svínadals. Fyrrum var hann
fjölfarinn og um hann liggur vinsæl leið frá Hvalfirði við Ferstiklu
norður til Borgarfjarðardala. Harðarsaga og Hólmverja segir frá því,
þegar Hörður Grímkelsson dró tvo forystusauði yfir hálsinn, þegar þeir
höfðu gefizt upp í rekstri vegna snjóþyngsla. Hörður og fylgismenn hans
höfðu stolið þeim ásamt 80 fjár og voru á leiðinni með féð í Geirshólm.
ARNARVATNSHEIÐI og TVÍDÆGRA
Vegurinn frá
Kalmanstungu að Arnarvatni stóra nefnist þessu nafni. Reyndar ber gamla
alfaraleiðin alla leið til Vatnsdals í Húnaþingi og Skagafjarðar þetta
nafn. Sé haldið frá vestri liggur hún um Hallmundarhraun hjá Surtshelli
og Voprnalág, yfir Norðlingafljót og Þorvaldsháls að botni Hólmavíkur í
Arnarvatni. Þar skiptast leiðir, annars vegar norður í Vatnsdal um
Grímstunguheiði og hins vegar um Stórasand, yfir Blöndu og niður í
Svartárdal eða um Mælifellsdal til Skagafjarðar. Forfeður okkar fóru
þarna um með skreiðarlestir, á leið í og úr kaupavinnu, skóla og
vitaskuld Alþingis á Þingvöllum. Enn þá sést fyrir greinilegum
götutroðningum víða á þessum leiðum.
Arnarvatnsheiði og Tvídægra eru heiðarflæmi,
sem þekja norðvestuhluta meginhálendisins. Þar eru vötnin sögð
óteljandi líkt og hólarnir í Vatnsdal og eyjarnar á Breiðafirði. Þessar
heiðar eru meðal fegurstu og friðsælustu svæða landsins og þar hafa
margar fjölskyldur átt ótal unaðsstundir í útilegum og veiðiferðum. Á
Arnarvatnsheiði er mikill fjöldi veiðivatna, s.s. Arnarvatn stóra,
Úlfsvatn, Réttarvatn, Reykjavatn, Krókavatn, Mordísarvatn og
Krummavatn. Á Tvídægru, sem er votlend og ill yfirferðar, eru líka mörg
vötn, s.s. Flóavatn, Krókavatn og Langavatn. Hún er m.a. vettvangur
Heiðarvígasögu. Ýmsar ár renna frá Tvídægru, s.s. Þorvaldsá, Núpsá og
Vestuá til Miðfjarðar, Hrútafjarðará til Hrútafjarðar og Kjarrá til
Borgarfjarðar.
Norður- og austurhlutar Tvídægru eru kenndir við Aðalból í Austurdal í
Vestur-Húnavatssýslu. Aðalbólsheiði nær úr byggð suður fyrir
Arnarvatn stóra. Kjálki er milli Fitjár og Austurár.
Lambatungur eru vestan Austurár. Hraungarðar heita hæðir, sem
rísa sunnan Aðalbólsheiðar austan frá Núpsheiði. Gamlar
reiðgötur liggja um mýrar og ótræðisflóa frá Aðalbóli að Arnarvatni.
Í flestum vötnunum
er mikil fiskisæld og einhver veiði í þeim öllum. Þar hafa
Borgfirðingar og Húnvetningar stundað veiði frá örófi alda. Veiðin var
stunduð jafnt með dorg og netum, bæði vetur og sumar, enda geysileg
búbót, þegar hart var í ári. Vetrarveiði féll niður um tíma, en nú
orðið leggja æ fleiri leið sína á þessar fögru slóðir til að dorga í
gegnum ís. Fuglalíf er mikið á heiðinni og þar var mikil grasatekja
fyrrum. Sekir menn áttu oft bólstaði á heiðinni eins og lesa má um í
Grettissögu. Nokkrar leiðir liggja yfir þessi heiðalönd. Þessar leiðir
eru einungis ætlaðar jeppum. Að sunnan er farið frá Kalmanstungu yfir
Strútsháls, Hallmundarhraun og Þorvaldsháls að Arnarvatni. Þangað
liggja leiðir líka að norðan upp Víðidal og Vatnsdal. Frá Arnarvatni er
hægt að aka austur um Stórasand út á Kjalveg norðan Sandkúlufells.
HOLTAVÖRÐUHEIÐI
Holtavörðuheiði (407m) liggur á milli Norðurárdals
(Tröllakirkja/Snjófjöll) og Hrútafjarðar (heiðar vestan Tvídægru).
Varða til minningar um heimsókn Danakonungs 1936 með fangamarki konungs
var hlaðin til minningar um þennan atburð norðarlega á heiðinni.
Vegurinn var endurbyggður frá árinu 1976 og var víða fluttur austar á
heiðina og nýtt sæluhús byggt (fjarlægt 2001). Árið 1831
varðaði Fjallvegafélagið heiðina. Hún var löngum stytzta og
fjölfarnasta leiðin milli byggða og þar varð fólk oft úti í slæmum
vetrarveðrum. Sunnan heiðar var Fornihvammur lengi veitinga- og
gististaður. Þar reisti Fjallvegafélagið sæluhús 1831
og áratug síðar hófst þar búskapur. Norðan heiðar
gegndi Grænumýrartunga svipuðu hlutverki, þar til Brú og
Staðarskáli tóku við því. Nú eru allir þessir staðir
horfnir og/eða hættir, nema Staðarskáli, sem stendur nýr við
nýjan veg um leirur Hrútafjarðar (2008).
BRATTABREKKA
Brattabrekka (392m) er fjallvegurinn milli Mýrasýslu og Dalasýslu. Hann
liggur upp frá Dalsmynni í Norðurárdal, skammt austan Bifrastar og
Grábrókargíga. Nafnið á þessari leið fluttist yfir á hana frá gömlu
póstleiðinni, sem er löngu aflögð. Árið 2003 var lokið við að
endurbyggja veginn og leggja á hann bundið slitlag.
HEYDALUR
Heydalur
er lægsta skarðið í gegnum Snæfellsnesfjallgarð (Rauðamelsheiði). Þar
liggur vegurinn milli Skógarstrandar og Hnappadals. Hann er vetrarvegur
í Dalina og vestur á Firði og var aðalflutningaleiðin þar til vegabætur
komu í Bröttubrekku.
VATNALEIÐ
/ KERLINGARSKARÐ
Kerlingarskarð (311m) var ein aðalsamgönguleiðin yfir
Snæfellsnesfjallgarð áður en Vatnaleið var opnuð árið 2001. Báðar
leiðir liggja milli Vegamóta í Miklaholtshreppi á sunnanverðu Nesinu og
Helgafellssveitar á því norðanverðu. Kerlingin, sem leiðin er kennd
við, stendur enn þá óhögguð og steinrunnin á norðanverðri öxl
Kerlingarfjalls í skarðinu. Hún mun hafa steinrunnið á heimleið með
silungakippu á bakinu (sjá Skyrtunnur, Hest og Baulárvallavatn). Nú
liggur alfaravegur um hina fögru og lægri Vatnaleið, lítið eitt vestar.
FRÓÐÁRHEIÐI
Fróðárheiði (361m) er einn fjallveganna yfir Snæfellsfjallgarð, lítið
eitt austan Ólafsvíkur. Leiðin liggur upp frá Búðahrauni og niður í
Fróðárdal á norðanverðu Nesinu. Þessi leið liggur um snjóþungt skarð,
þar sem veður verða oft vond.
JÖKULHÁLS
Jökulháls er austan undir
Snæfellsjökli. Þar liggur leið milli Arnarstapa og Ólafsvíkur. Hún
liggur fyrst meðfram Stapafelli, sé lagt af stað að sunnanverðu, og með
jökulrótum í 700-800 m hæð yfir sjó. Leiðin er ekki alltaf fær, því að
mismunandi er, hve snemma snjóa leysir. Þessi leið er tilvalin fyrir
göngufólk, enda ekki nema 4-5 klst. ganga milli staða. Þeir, sem leggja
leið sína á jökulinn, halda gjarnan upp á Jökulháls og þarna hefur verið
rekin starfsemi (Snjófell) með snjóbíla og snjósleðaferðum.
Vikurvinnsla hófst á Jökulhálsi árið 1937. Byggðir voru stokkar
ofan af hálsinum niður á Arnarstapa til að fleyta vikrinum með vatni.
Niðri á Stapa var vikurinn kurlaður og settur í skip til Reykjavíkur
eða beint til útlanda.
Heilsárstímabil
1932-33 var helgað alþjóðaveðurathugunum. Þá voru gerðar veðurathuganir
á jöklinum og byggt hús uppi á Jökulhálsi í þeim tilgangi. Ferðafélag
Íslands eignaðis þetta hús en það fauk 1936. Þar var endurreist tvisvar
en jarðhiti undir því olli miklum fúa, þannig að lítið er eftir.
LAXÁRDALSHEIÐI
Laxárdalur
gengur til norðausturs inn frá Hvammsfirði, langur og fremur þröngur
milli lágra hálsa. Landslagið er sviplítið en algróið og gott til
beitar. Samkvæmt Laxdælu var hann vaxinn þéttum skógi en þar sést varla
hrísla nú. Um dalinn rennur Laxá og upp úr dalnum liggur vegurinn yfir
Laxárdalsheiði (150m) til Borðeyrar í Strandasýslu við Hrútafjörð.
Laxárvatn er vestantil á heiðinni og mörg önnur vötn á henni og norðan
hennar. Stærst er Hólmavatn á Hólmavatnsheiði. Talsverð umferð er um
heiðina. |
