|
 Kelduhverfi liggur á milli Tjörness
og Öxafjarðarhrepps. Hinn
byggði hluti þess er á svæðinu milli hrauns og hafs og þar eru mörg
náttúruundur, sem eru skoðunarverð, s.s. Ásbyrgi og Þjóðgarðurinn
í Jökulsárgljúfrum. Svæðið
er líka jarðfræðilega áhugavert og sjá má glögg merki um jarðskorpuhreyfingar,
misgengi og sprungur, sem breyttust síðast í Mývatnseldum hinum síðari
1975-84. Jarðskjálftar skóku
Kelduhverfi veturinn 1975-76 og ollu breytingum á landslagi og sköðum
á Kópaskeri.
Meðal landslagsbreytinganna er 9 km² stöðuvatn, Skjálftavatn,
sem myndaðist í jarðhræringunum á nýuppgræddu svæði á söndum
Kelduhverfis. Tvö
sprungukerfi liggja um Kelduhverfi frá norðri til suðurs, annað frá
Þeistareykjum og hitt gegnum Kröflueldstöðina um Gjástykki.
Kerlingarhólahraun á því svæði, u.þ.b. 2000 ára, er eitthvert
hellaauðugasta Hraun á landinu og þar er stærsti hellir, sem fundizt
hefur á Norðurlandi.
 Um
Kelduhverfi liggur þjóðvegur 85 frá vestri til austurs.
Imbuþúfa er austast á Tjörnesi, rétt áður en haldið er um
Auðbjargarstaðabrekkuna niður í Kelduhverfi (vegaáætlun 2001 gerir
ráð fyrir nýjum vegi norðar). Þar
er gott útsýni yfir umhverfið á góðum degi. Um
miðjan ágúst 2003 var opnaður nýr vegaspotti yfir útfall Lóns og upp
sneiðing meðfram klettabelti austanverðs Tjörness, þannig að hin
illræmda Auðbjargarstaðabrekka er ekki lengur hluti hringvegarins.
Bláskógar (kvæði Einars Benediktssonar) er gróið hraun með minjum
tveggja býla og mikilla garða, sem engar sagnir hafa geymzt um.
Beinahellir er stór hvelfing með litlum inngangi suðvestan Bláskóga.
Þegar hann fannst í upphafi 20. aldar, voru beinaleifar í honum.
Gömul leið milli Sæluhúsmúla á Reykjaheiði og Veggjabæja í Kelduhverfi
heitir Bláskógavegur.
Reið- og gönguleiðir eru margar og áhugaverðar fyrir náttúruunnendur,
fugla- og hellaskoðara.
Austan Jökulsár á Fjöllum er Öxarfjarðarhreppur og skammt
austan ár liggur sumarfær vegur (864) suður að Dettifossi og Grímstöðum
á Fjöllum. Jökulsárgljúfur
byrja rétt sunnan brúarinnar (1957) og teygjast alla leið suður að
Selfossi, einum kílómetra sunnan Dettifoss.
Þjóðgarðurinn fylgir þeim að mestu og nær yfir Dettifoss líka.
Hann var stofnaður 1973 og nær yfir u.þ.b. 120 km².
Bæklingar um gönguleiðir í Kelduhverfi, þjóðgarðinum
og á Melrakkasléttu fást í aðalmiðstöð þjóðgarðsins í Ásbyrgi.
Lón er býli í vestanverðu Kelduhverfi sunnan tvískipts
sjávarlóns, sem kallast Ytrilón og Innrilón. Útfallið er um
Lónsós. Þarna er góð veiði, allt að 10 punda silungur, koli og
áll. Þá var þarna talsverð selsveiði. Æðarfugl verpir í
hólmum í lónunum. Talsvert laxeldi var stundað í Innrilóni.
Árni Björnsson (1906-1969), tónskáld fæddist að Lóni.
Þjóðvegurinn lá sunnan við Lón, niður Auðbjargarstaðabrekku og austur
um Kelduhverfi. Hann var fluttur norður á malarrifið yfir
Lónsós, norðan lónanna skömmu eftir aldamótin 2000.
Hólshellir er í landi Hóls. Hann var notaður sem fjárhús fyrrum.
Þar fannst trélíkneski úr katólskum sið af Kristi á krossinum árið
1876.
 Keldunes
er bæjahverfi í Kelduhverfi, alls sex samtýnis bæir. Þar í nágrenninu
eru Keldunesbrunnar, stór bullaugu við hraunbrúnina. Þarna var
þingstaður sveitarinnar og fæðingarstaður Skúla Magnússonar (1711-94),
fyrsta íslenzka landfógetans. Hann var frumkvöðull og stofnandi
Innréttinganna í Reykjavík, fyrstu tilraunar til eflingar fullvinnslu
ullar hérlendis, og baráttumaður fyrir verzlunarréttindum landsmanna og
réttarkröfum á sviði verzlunar þeirra gegn dönsku einokuninni og dönskum
stjórnvöldum. Hann átti í stöðugum deilum og málaferlum ævilangt, var
traustur og raungóður vinur vina sinna. Hann var penni góður og skildi
eftir sig fjölbreyttar ritsmíðar.
Bóndinn í
Keldunesi skömmu eftir 1700 eignaðist barn með mágkonu sinni og þrátt
fyrir að hann fengi annan mann til að gangast við barninu og loforð frá
sýslumanni um uppgjöf saka, var hann dæmdur til lífláts á Alþingi 1705.
Ekki vildi hann að lögð yrði náðunarbeiðni fyrir konung en setti fram
þjár óskir, sem honum voru veittar. Hann fékk að ganga ójárnaður að
höggstokknum, föt hans voru gefin fátækum í stað böðlinum og leg í
vígðum reit. Barnsmóðurinni var drekkt á heimaslóðum í kjölfarið.
Krossdalur. Fæðingarstaður Kristjáns Jónssonar
fjallaskálds (1842-1869). Mestur margra hella í grennd við bæinn
er Dimmihellir. Sagan segir, að enginn viti, hve stór hann er og
þar hafi maður nokkur verið að villast í þrjá daga áður en hann fann
leið út um lítið op, langt suður í hrauni.
Sandur. Óshólmar Jökulsár á Fjöllum eru kallaðir Vestur-
og Austur-Sandur. Þar eru hlutar byggða Kelduhverfis og
Öxarfjarðar. Næst sjó eru lón og sandur, þá kemur gróið land,
fitjar, víðigróður og starengjar. Syðst eru sandar, möl og
grjót, framburður Jöklu. Vestan hennar og Bakkahlaups er stór
sandgræðslugirðing. Talsverður reki er á söndunum og selveiði
var mikið stunduð fyrrum. Stór spilda á Vestur-Sandi milli
Kelduness og Veggjarenda seig í tveimur hrinum um tvo metra í
jarðskjálftunum 1975-76. Þá myndaðist Skjálftavatn, sem er
u.þ.b. 4 km2. Mesta dýpi þess er u.þ.b. 2,5 m.
Skúlagarður var skólasetur (grunnskóli 4.-7. bekkur nemenda
Kelduness- og Öxarfjarðarhreppa) og félagsheimili, núna gisti- og
samkomustaður. Nefndur eftir Skúla Magnússyni landfógeta
(Keldunes) og minnisvarði hans á staðnum er örn á stuðlabergi.
Sagt er, að stór örn hafi setzt á baðstofuburstina á Keldunesbænum,
þegar hann fæddist.
Víkingavatn er í Kelduneshreppi í N.-Þingeyjarsýslu. Það
er 2,4 km², fremur grunnt og í 4 m hæð yfir sjó. Frárennsli er ekki
sjáanlegt á yfirborði. Þjóðvegurinn (85) liggur við suðurenda
vatnsins. Í því er bæði bleikja og urriði, ágætur fiskur. Gisting og
önnur þjónusta fæst í bænum Víkingavatni. Bændur nýta vatnið til
netaveiði, þannig að fiskistofnarnir eru í góðu jafnvægi.
Víkingavatn er fornt stórbýli. Sagan segir,
að þar hafi búið á landnámsöld bóndi sá, er Víkingur hét. Hann
átti í illdeilum við Harald
hárfagra, sem sendi menn út til íslands til að drepa hann.
Bóndi var að veiðum úti á vatninu, þegar þeir komu. Þeir unnu á honum,
þegar hann kom að landi. Þeir hjuggu af bónda hausinn og settu í salt
til að færa konungi og sanna afrek sitt. Þeir fóru Reykjaheiði til
baka. Er þeir áðu undir múla nokkrum, var þeim
litið á höfuðið. Það geyspaði þá ógurlega og þeir urðu svo hræddir, að
þeir grófu það á staðnum. Þar heitir síðan „Höfuðreiðar” og múlinn
„Höfuðreiðarmúli”. |
