|
 Keldur eru stórbýli og kirkjustaður á
Rangárvöllum. Þær voru í Keldnaþingum, sem voru aflögð 1880 og
samtímis var sóknin færð að Odda. Katólskar kirkjur voru
helgaðar Páli postula. Járnvarin timburkirkja, sem nú stendur
þar, var byggð 1875. Frumkvöðull byggingar hennar var Guðmundur
Brynjólfsson, bóndi á Keldum, og yfirsmiður var Halldór
Björnsson frá Felli í Mýrdal. Kirkjan er fremur lítil, enda er
söfnuðurinn lítill. Gert var við kirkjuna á árunum 1956-57. Þá
var steyptur grunnur undir hana og henni lyft og settir voru steindir
gluggar í hana. Gréta og Jón Björnsson skreyttu og máluðu
kirkjuna. Hjörtur Oddsson, snikkari og bóndi í Eystri-Kirkjubæ, smíðaði
prédikunarstólinn, altarið og ljósaarma og ártalið 1875, þegar kirkjan
var byggð.
Eldri altaristafla (Kvöldmáltíðin;
Ámundi Jónsson, snikkari í Syðra-Langholti), frá 1792 er þar
líka, auk nýrrar (eftir danskan málara), sem ber heitið Eitt
er nauðsynlegt. Á hliðarveggjum eru 15 vegglampar úr birki, sem
Elías Tómasson á Uppsölum í Hvolhreppi smíðaði. Báðum megin
altaristöflunnar hanga tvö líkneski úr katólskri tíð. Þau tákna Maríu
guðsmóður með Jesúbarnið og Pál postula. Tvíarma koparstjaki úr kopar
er kominn úr Leirubakkakirkju í Landssveit, sem var lögð niður 1765.
Oblátuöskurnar úr tré eru gamlar, svo og kaleikurinn, patínan og
eirskírnarfatið. Klukkurnar þrjár eru frá árunum 1523, 1583 og 1602.
Þar sem gamli bærinn stendur undir hraunbrúninni,
koma upp miklar uppsprettur, sem staðurinn dregur nafn af. Þessi merking
orðsins kelda – keldur er horfin úr málinu, en kemur fram í
nokkrum örnefnum. Svæðið norðan og innan Keldna er allt auðnin
ein, sandorpnir hraunflákar, þar sem var fyrrum blómleg byggð.
Keldnaland er u.þ.b. 20 km langt frá na til sv og allt að 8 km
breitt.
Þetta land tilheyrði áður 3-4 jörðum með mörgum
hjábýlum. Allt fram undir 1880 voru þarna velgrónar heiðaspildur.
Allt að 18 bæjarrústir hafa verið taldar í Keldnalandi. Þær
segja sína sögu, þótt nöfn bæjanna séu týnd að hluta. Nokkur
örnefnanna bera með sér sögulandkosta, s.s. Eldiviðarhraun,
Skógshraun, Kolviðarhraun og Laufflatahraun. Fróðlegar
upplýsingar er að finna í mörgum ritgerðum um Keldur og bók um
staðinn var gefin út árið 1949 (Vigfús Guðmundsson). Allt frá
aldamótunum 1900 og fram á 20. öldina tókst Skúla Guðmundssyni
(1862-1946) ásamt sonum sínum að verja jörðina fyrir sandfokinu.
Sandfoksvarnirnar eru mikil mannvirki og hafa vakið aðdáun og
athygli. Hvergi á landinu hefur verið barizt við náttúruöflin
með slíkum árangri.
Samkvæmt Njálu var Keldnabóndi Ingjaldur Höskuldsson, sem
brást Flosa í aðförinni að Bergþórhvoli. Oddaverjar áttu þar
síðar eitt höfuðbóla sinna og Jón Loftsson bjó þar síðustu
æviárin og þar mun hann grafinn. Hann stofnaði klaustur á Keldum,
en það varð skammlíft. Steinvör Sighvatsdóttir, Sturlusonar, var
þar húsfreyja á 13. öld. Hún var vel virt og átti meira undir sér
en títt var um konur á þeim tímum.
Skálinn á Keldum er mjög forn, elzta bygging
sinnar gerðar á landinu. Keldnabærinn er til sýnis og þar er
minjasafn og jarðgöng, sem talin eru vera frá söguöld. Síðustu
árin fyrir aldamótin 2000 var unnið að endurbótum á gamla bænum
og fornleifafræðingar komust að nýjum sannindum um framangreind
gong. Það er vel þess virði að leggja lykkju á leið sína til
að komast aftur til fortíðar í sérstakri stemmningu Keldna.
RANGÁRKUML
Fornmannakumlanna,
2½ km austan Keldna á Rangárvöllum, var fyrst getið í upphafi 19.
aldar. Þau eru báðum
megin núverandi leiðar um Miðveg.
Margir menn voru greinilega grafnir á öðrum staðnum, þar sem
fundust m.a. bronskringla, hringamél, hóffjöður, skeifa og þrjú
spjót. Í hinu kumlinu,
sem er í Árholtsbrún, fundust engin verðmæti önnur en útskorinn
beinhólkur með myndum af tveimur hjartardýrum að bíta trjálauf.
Kristján Eldjárn gerði því skóna í bókinni „Gengið á
reka”, að þarna væri e.t.v. kominn sönnun fyrir bardaganum við
Knafahóla, sem Gunnar og Kolskeggur lentu í samkvæmt Njálssögu.
Síðar dró Kristján í land með þessa kenningu í
doktorsritgerð sinni. |
