|
 Mismunandi heimildir eru fyrir tilurð krossins, en
í Naddasögu í þjóðsögum Jóns Árnasonar segir svo frá, í mjög
styttu máli: Borgfirskur bóndi þurfti til Njarðvíkur og lenti þá
í bardaga við Nadda. Sá var "óvættur í dýrslíki að ofan en
maður að neðan", en hann hafði hafst við í skriðunum um
tíma. Naddi var hann kallaður því að það "naddaði" í
honum er hann gekk. Áttust þeir lengi við, en eftir að hafa gert
heitið því að reisa "minnismark um guðs vernd" á sér
tókst bónda að koma Nadda í sjóinn og síðan hefur ekkert til hans
spurst. Síðan á að hafa verið kross í skriðunum og hann var
síðast endurnýjaður um miðja þessa öld. Á krossinum er áletrun
á latínu sem útleggst:
Þú sem að framhjá fer
fram fall í þessum reit
og Kristí ímynd hér
auðmjúkur lotning veit.
Anno 1306*
Á krossinum standa latnetsku orðin: EFFIGIEM
CHRISTI QUI TRANSIS PRONUS HONORA ANNO MCCCVI. Það merkir: Þú sem
leið átt hjá merki Krists, beygðu höfuð þitt í lotningu. Árið
1306.
NADDASAGA
Þjóðsögur Sigfúsar Sigfússonar, IV, bls. 37-38.
Lunginn úr sögunni um Jón (yngra?) son Björns
skafins í Njarðvík og óvættina Nadda er í Þjóðsögum og
ævintýrum tekin eftir sögn og handriti Jóns Sigurðssonar í
Njarðvík. Er hún varkárlega sögð þar en ófullkomin mjög.
Einkennilegt er það að aðrir sannsögulir menn segja sögu þá
nokkuð öðruvísi sem nú skal greina.
Jón átti heima eða bjó að Gilsárvöllum í
Borgarfirði þegar lagðist að mestu af þjóðleiðin yfir
Njarðvíkurskriður sem eru milli Víkurinnar og Borgarfjarðar og
brattar mjög. Var það fyrir þá sök að óvættur einn tók sér
bólfestu í gili einu í vestanverðum skriðunum svo ófært þótti
einum um þær að fara er rökkva tók. Er sagt að þeim væri þá
grandað. En væri fleiri bar minna á því. En jafnan heyrðist glamur
og gnadd í grjótinu á nóttum og síðkvöldum. Kölluðu menn af
því óvættinn Nadda.
Svo bar til að Jón skrapp til Njarðvíkur frá
Gilsárvöllum að hitta fólk sitt og fór hálsleiðina, slórði
lengi og bjóst að fara heim skriðuleiðina. Menn báðu hann hætta
sér eigi einn í skriðurnar undir nótt en hann skeytti því engu og
fór af stað. Þegar hann kom í dýpsta gilið í vestanverðum
skriðunum þar sem óvætturinn hafðist við og heitir síðan
Naddagil (er Naddahellir þar ofar frá), þá kemur þar óvætturinn
á móti honum og ræður þegar á hann. Er eftir honum haft síðar
að hann væri í dýrslíki að ofan en maður að neðan. Sótti Naddi
á það að færa hann niður að sjónum. Urðu nú ærið harðar,
illvígar og langar sviptingar með þeim. Varð þó óvætturinn að
þoka austur skriðurnar undan Jóni því sagt er að hann hafi haft
járnstöng í hendi en var mesta heljarmenni sem þeir feðgar allir.
Þegar kom á háan meljaðar litlu austar í skriðunum varð leikurinn
svo harður að Jón sá tvísýnu á lífi sínu. Gerði hann þá
það heit að ef hann sigraði þá skyldi hann reisa þar minnismark
um guðs vernd á sér. Þá brá svo við að björtum ljósgeisla sló
niður sem eldingu niður á milli þeirra Jóns. Við það ómætti
Nadda. Hrökk hann þá niður úr götunni og dragnaðist ofan gjögur í
sjóinn. En Jón komst marinn og blár og blóðugur í Snotrunes,
sagði tíðindin og kvað eigi mundi verða framar mein að Nadda.
Síðan lét hann reisa kross þann á jaðrinum með Faðirvori á
latínu* og þeirri áskorun að hver sem færi þar síðar um skyldi
krjúpandi lesa þar Faðirvor. Þar á var líka vers. Hélst sá
siður fram á miðja 19. öld.
Jón lá rúmfastur viku eftir, aðrir segja mánuð og varð aldrei
samur. Svo er að sjá sem Naddi hafi verið hafmaður af sama tagi og
svo margir aðrir& Enn minnir krossinn á Krossjaðri menn á
atburð þennan. B.
"E.s. Guðnýjar Tómasdóttur Skr. 1917" Þjóðs. J.Á.
1,134-135 og Grímu II, 346. |
