|
 Kúluskítur er grænn, loðinn og hnöttóttur grænþörungur, sem
lifir á þriggja metra dýpi í Mývatni. Nafngiftin stafar af því að
þessi gróður kemur oft í net bænda. Þeir kalla allan gróður, sem
kemur í netin, skít. Þörungurinn heitir cladophora segagropila á
fræðimáli, en síðari liðurinn vísar til fyrirbæris, sem nefnist mýll á
íslenzku. Mýll er kúlulaga hárvöndull, sem myndast í maga kinda og
hrossa. Því ætti að vera í lagi að nefna kúluskítinn vatnamýl.
Fátítt er, að hann myndi stórar kúlur og það tekur nokkur ár.
Mývatn er eina vatnið hér með slíkan stofn, en sums staðar eru þær í
stórum flekkjum á botninum. Hver kúla virðist vera ein planta, sem
vex út frá miðju. Kúlar er nokkurn veginn jafnþétt alla leiðina í
gegn og fagurgræn að innan sem utan. Þörungurinn hefur enga festu
við botninn. Líklegt er að kúlurnar velti
um botninn í öldugangi, þegar stormar, og snúi því ekki
alltaf sömu hliðinni upp.
Vatnamýll er kunnur víða um heim en hvergi algengur.
Akanvatn á Hokkaídó í Japan er þó þekkt fyrir hann. Þar nefnist
vatnamýllinn „marimo” og árlega kemur rúmlega hálf milljón ferðamanna
í gestastofuna við vatnið til að sjá þörungana og fræðast um þá.
Plönturnar eru stranglega friðaðar í Japan og árið 1921 voru þær
viðurkenndar sem sérstök náttúrugersemi. Marimohátíð er haldin
ár hvert til að stuðla að verndun þeirra, en tilveru þeirra hefur
verið ógnað með skógarhöggi og byggingu orkuvera.
Vatnamýllinn á sér
fleiri vaxtarform. Stór botnsvæði í Mývatni eru þakin teppi, sem myndað
er af aragrúa lítilla hnoðra af þessari tegund. Hárfínir þörungaþræðir,
sem hver um sig er aðeins ein fruma að þykkt, greinast út frá miðju og
kvíslast þannig, að plantan myndar flókinn vef. Þessi vefur er kærkomið
undirlag fyrir kísilþörunga, sem vaxa í miklum mæli í vatninu. Einnig
safnast lífrænar setlagnir í þörungavefinn, en þær, ásamt
kísilþörungunum, eru undirstöðufæða í vistkerfi Mývatns. Vatnamýllinn
er því afarþýðingarmikill hlekkur í lífskeðjunni. Mikilvægi hans er þó
ekki allt upptalið. Teppið, sem þörungurinn myndar er aðalbúsvæði
vinsælla átutegunda í vatninu, en þar eru efstar á blaði vissar tegundir
mýlirfna og krabbadýra. Einnig gegnir vatnamýllinn hlutverki í
súrefnisbúskap vatnsins. Hann framleiðir mikið súrefni sjálfur, en
einnig skapar þörungateppið búsvæði, sem lyftir dýrasamfélaginu ögn upp
fyrir sjálfa botnleðjuna, þar sem stundum gætir súrefnisskorts. Loks má
nefna, að vatnamýllinn, þ.e. hið smágerða vaxtarform hans, er eftirsótt
fæða vatnafugla, einkum álfta og sumra andategunda á Mývatni, t.d.
rauðhöfða- og dugganda.
Engar
ritheimildir eru til um vatnamýl, en þörungafrumurnar hafa utan um sig
endingargóðan hjúp, sem varðveitist öldum saman eftir að þörungurinn
deyr. Leifar hans hafa fundizt í setlögum í Mývatni, jafnvel þeim, allt
frá þeim tíma, er það myndaðist fyrir 2300 árum. Blómatími vatnamýlsins
hófst á 16.-17. öld, og merki þess, að sumar vinsælustu átutegundir
vatnsins færðust til muna í aukana á sama tíma. Nær fullvíst má telja,
að hin mikla aukning vatnamýls á 16. og 17. öld tengist því, að vatnið
hafi verið orðið nægilega grunnt. Mývatn grynnist 15-22 sm á öld, en
birtuskilyrði á vatnsbotninum batna eftir því, sem vatnið grynnist.
Meginhluti Mývatns er um 3 - 3,3 m djúpur og kjördýpi þörungsins er um 2
metrar. Því má ætla, að vatnamýllinn eigi nokkuð bjarta framtíð fyrir
sér.
Heimildir
Árni Einarsson, Jón S. Ólafsson, Arnþór Garðarsson & Gerður
Stefánsdóttir 1994. Cladophora í Syðriflóa Mývatns.
Umhverfisráðuneytið, fjölrit. bls. 30.
Ljósmynd: Marianne Jensdóttir. |
