|
 Ódáðahraun er stærsta samfellda hraunbreiða
landsins. Mörk þess eru Vatnajökull og Vonarskarð að sunnan,
Skjálfandafljót að vestan, Jökulsá á Fjöllum að austan og
líklega Mývatnsfjöll að norðan, þótt þau mörk séu óskýr.
Þetta hraun- og landflæmi nær frá 400 m hæð nyrzt til 800 m
hæðar syðst og upp úr því rísa mörg fjöll og fjallagarðar,
s.s. Herðubreið og Dyngjufjöll. Að jafnaði er þetta svæði
tiltölulega greiðfært, þótt gróður- og vatnsleysi geti valdið
ferðalöngum erfiðleikum.
Talið er að nafnið Ódáðahraun komi
fyrst fram í riti Gísla Oddsonar biskups, Undur Íslands árið
1638. Svæðið var að mestu ókannað þar til Öskjugosið 1875
beindi för manna til Dyngjufjalla. Fyrstur til að sjá það
var Englendingurinn William Lord Watts og fylgdarmenn hans,
sem voru á ferð norður yfir Vatnajökul. Árið 1885 fór
Þorvaldur Thoroddsen víða um Ódáðahraun með fylgdarmanni
sínum, Ögmundi Sigurðssyni. Ólafur Jónsson frá Akureyri
kannaði svæðið í 20 ferðum á árunum 1933-1945 og gaf síðan út
þriggja binda ritsafn um ferðir sínar, Ódáðahraun I-III.
Sagnir frá fyrri öldum geta um Ódáðahraun sem
alfaraleið í tengslum við Sprengisandsleið. Stytzt er að vitna í
Hrafnkelssögu um ferðir Sáms á Leikskálum um Vatnajökulsveg. Oddur biskup Einarsson
er sagður hafa lent í villum og útilegumannabyggð. Gömlu
leiðarinnar um Ódáðahraun hefur verið leitað og hún er talin
fundin.
Frambruni er hraunflæmi frá Trölladyngju vestantil í
Ódáðahrauni. Hraunið rann fram allan Bárðardal og
norður fyrir Þingey. Frambruninn er helluhraun, sem er
að hluta þakinn yngri apalhraunum frá öðrum eldstöðvum.
Skammt norðan Trölladyngju húslaga hnjúkur, Þríhyrningur.
Fremrinámur.
Króksdalur liggur að Skjálfandafljóti milli Krossár
og Öxnadalsár (12 km langur). Vestan fljóts er
uppblásin hlíð, sem heitir Smiðjuskógur, og gjallhaugar
tengdir rauðablæstri auk rústa fornra bygginga er þar að
finna. Þarna hafa fundizt kvarnarsteinar og fleiri
munir. Árið 1884 segir Þorvaldur Thoroddsen, að
nokkrum áratugum fyrr hafi enn þá verið þar skógarleifar.
Austan fljótsins er hlíðin sæmilega gróin. Bálabrekka
er neðan mynnis Öxnadals. Fleiri minjar um byggð
finnast í dalnum en í Smiðjuskógi. Þarna voru e.t.v.
Helgastaðir, bær Helga króks, sem dalurinn er kenndur við,
eins og segir í Hrana sögu hrings. Tvær bæjarústir eru
milli Krossár og Öxnadals, þar sem hafa fundizt ýmsir
smámunir. Einnig fannst beinagrind af manni undir
Bálabrekku. Grösugt valllendi er nú við Helgastaði auk
fjalldrapa og þó meira af loðvíði.
Laufrönd heitir gróðurlendi meðfram lækjum og lindum
í Ódáðahrauni vestanverðu. Þarna vex m.a. víðir,
aðallega loðvíðir, og eru snapir fyrir nokkrar skjátur.
Heiðargæsir halda til við lítið vatn sunnar.
Lindarvatnið frá Laufrönd fellur til Hraunár, sem kemur upp
í hrauninu skammt frá rótum Trölladyngju.
Laufrandarhraun er gróðurlaust og úfið og fær nafnið
Hitulaugarhraun sunnar. Talsvert er um refi í þessum
hraunum. Þarna eru einu kunnu varpstaðir Snæuglunnar
hérlendis. Fyrsta hreiðrið fundu feðgar frá Víðikeri
árið 1932. Milli Bárðardals og Gæsavatnaleiðar liggur
jeppaslóð um Laufrönd.
Stóraflæða er suðvestan Hitulaugar ytri. Þarna
er gisinn gróður, stinnastör, víðir og hálmgresi.
Talsvert vex af hvítstör, sem er sjaldgæf. Skammt
norðar eru miklar uppsprettur, 30°-40°C heitar, sem renna út
í Skjálfandafljót.
Surtluflæða er lítið eitt gróið lindasvæði undir
vestanverður Ódáðahrauni, austan Efri-Hraunárbotna við efstu
upptök Öxnadalsár. Þennan hagablett fundu
landleitarmenn árið 1880. Þarna lá þá ræfill af
svartri lambgimbur, sem olli nafngiftinni Surtlulækur, sem
breyttist síðar.
Útbruni er hraunflæmi í Ódáðahrauni á milli
Suðurárbotna, Bláfells, Kollóttudyngju og Dyngjufjalla.
Hraunin í Útbruna eru í eldri kantinum, aðallega helluhraun,
og tiltölulega greiðfær.
Vaðalda er grágrýtisdyngja með gígskál suðaustan
Dyngjufjalla, 7-8 km í þvermál og u.þ.b. 250 m hærri en
umhverfið. Syðstu mörk vikurfallsins 1875 liggja um
Vaðöldu.
Vikraborgir í Öskjuopi eru gígaröð, sem myndaðist í
gosinu 1961. Fyrst myndaðist apalhraun en síðan
helluhraun, sem heitir Vikrahraun. Þetta gos var hið
fyrsta af þessu tagi, sem jarðvísindamenn gátu fylgzt með
frá upphafi til enda.
Vikrafell (840m; móberg) er á vikrunum milli
suðurenda Herðubreiðartagla og Dyngjufjalla. Þarna
liggja norðurmörk vikurfallsins 1875 og úfið apalhraun varð
að sléttlendi á eftir. Líkt og inni í Öskju og víðar,
er vikurþakið víða svikult og heldur sums staðar ekki
gangandi manni. |
