|
 Kröflusvæðið er
megineldstöð. Gífurlegir kraftar toga jarðskorpuna sundur og rífa
í hana sprungur sem blasa við augum. Þær eru um 100 km langar og
stefna nokkurn veginn í norður til Öxarfjarðar og suður í Bláfjall.
Landið vestan sprungnanna rekur stöðugt í vestur en eystri
hlutinn þokast til austurs. Sprungusvæðið gliðnar að meðaltali
um 2 sm á ári. Stóragjá er skýrt dæmi um einkenni þessa landreks.
Sumar sprungurnar hafa missigið og stöllótt landslag myndazt.
Dalfjall hefur orðið til með þeim hætti. Eldgos verða gjarnan á
slíkum sprungum. Myndast þá annaðhvort gígaraðir eins og Þrengslaborgir
eða hraunelfur sem Eldá er gott dæmi um. Frá þeim hafa ýmist runnið
flákar af helluhrauni, sem er tiltölulega slétt og birtist okkur t.d.
í Reykjahlíðarhrauni, eða apalhraun, úfið og illt yfirferðar,
eins og Nýjahraun.
Fyrir
rúmum tíu þúsund árum lá ísaldarjökull yfir svæðinu. Hann
hindraði hraunið í því að renna burt frá gossprungunni svo að það
hlóðst upp í móbergshryggi eins og Skógarmannafjöll. Búrfell er dæmi
um móbergsstapa, sem varð til er gosið náði að brjótast upp úr jöklinum
og fylla upp í geilina með gosefnum. Í nokkrum tilfellum hefur súrt
hraun myndast undir jöklinum svo úr hefur orðið gljáandi hrafntinna.
Hrafntinnuhryggur er dæmi um slíkt fyrirbæri.
Nær
allir hverir sem hér vella eru leirhverir, s.s. í Hverarönd og við
Leirhnjúk. Frá þeim renna ekki heitir lækir nema neðanjarðar.
Grjótagjá gott dæmi um slíkan læk. Í Leirbotnum má sjá
hvernig öflugir gufustrókar stíga oft upp af slíkum hverum. Stundum
verður gufuþrýstingurinn svo mikill að hann sprengir af sér yfirborðið
og skilur eftir pytti eins og í Hveragili. Víti er stór gígur er varð
til við sprengigos af þessu tagi og Hverfjalli var ausið upp af fjölda
slíkra sprenginga.
Eitt
helsta einkenni megineldstöðva er askjan, sem verður oftast til í miðju
þeirra. Fyrir rúmlega eitt hundrað þúsund árum seig eða féll miðja
eldstöðvarinnar umhverfis Leirhnjúk um nokkur hundruð metra í stórkostlegu
gosi og myndaði öskju sem var 8 -10 km í þvermál. Á löngum tíma
hefur hún smám saman fyllst af gosefnum, hrauni og ösku. Hún er því
nærri horfin og leita þarf vandlega til að sjá ummerki hennar.
Undir
Leirhnjúki er kvikuhólf á 3 -8 km dýpi, fullt af fljótandi hrauni.
Á nokkurra alda fresti brýtur hraunið sér leið út í neðanjarðarsprungu
eða upp á yfirborðið í sprungugosi og þá gliðnar landið um
nokkra metra. Slík umbrot standa oft lengi, jafnvel í áratug eins og
á árunum 1975 -1984.
Þá urðu alls níu sprungugos og samfara þeim og milli þeirra
bæði landris og landsig vegna kvikuhlaupa.
Mesta landris mældist í upphafi goshrinunnar 1975 alls 2,3 m.
Heildarflatarmál nýrra hrauna í lok Kröfluelda var tæplega
66 km².
Sprungugosin í tímaröð:
20. desember 1975 – febrúar 1976. Við Leirhnjúk. Hraun
0,036 km².
27. – 29. apríl 1977. Norðan
Leirhnjúks. Hraun 0,001 km².
8. – 9. september 1977.
Norðan Leirhnjúks. Hraun ½ km².
16. marz 1980. Við Sandmúla. Hraun 1,3 km².
10. – 18. júlí 1980. Snagaborgir. Hraun 5,3 km².
18. – 23. október 1980. Við
Sandmúla. Hraun11,5 km².
30. janúar – 4. febrúar 1981. Éthólaborgir. Hraun 6,3 km.
18. – 23. nóvember 1981. Suðvestan
Sandmúla. Hraun 17 km².
4. – 18. september 1984. Hraun
24 km². |
