|
FRIÐLAND í FLÓA
Friðlandið er á austurbakka Ölfusár norðan Óseyrarbrúar að
landamerkjum Sandvíkurhrepps í Straumnesi. Það nær yfir mestan hluta
jarðanna Óseyrarness og Flóagafls, alls u.þ.b. 5 km². Það er 1-1½ km
á breidd og telst með Ölfusforum til ósasvæðis Ölfuár, sem er
alþjóðlega mikilvægt fuglasvæði. Flæðiengjar og tjarnir setja svip á
friðlandið, sem er lágt og meðalhæð yfir sjávarmáli aðeins 2 m, þannig
að sjávarfalla gætir þar í stórstreymi.
Umræða um endurheimt framræsts votlendis hefur verið áberandi
undanfarin ár og ýmis félög hafa lagt henni lið. Fuglaverndarfélag
Íslands fékk styrk úr Umhverfissjóði verzlunarinnar 1997 til að byrja
endurheimt votlendis og uppbyggingu friðlands fugla í Flóa við
Ölfusárós. Samtímis var gerður samningur við Eyrarbakkahrepp og vinna
við verkið hófst. Eftir sameiningu sveitarfélaganna í vestanveruðum
Flóa varð nýja sveitarfélagið aðili að samningnum. Konunglega brezka
fuglaverndarfélagið hefur lagt þessu máli lið.
ÞURÍÐARBÚÐ
Þuríðarbúð var reist af
Stokkseyringafélaginu í Reykjavík árið 1949 til minningar um Þuríði
Einarsdóttur, formann, og horfna starfshætti. Búðin stendur nálægt
þeim stað, sem búð hennar stóð. Þuríður formaður var fædd árið 1777,
dáin 1863. Hún fór í sinn fyrsta róður ellefu ára gömul á bát föður
sins, en 17 ára varð hún háseti upp á fullan hlut hjá bróður sínum.
Síðan stundaði hún sjósókn til 1843, þegar hún hætti sjómennsku sökum
heilsubrests. Lengstum var hún formaður á sjómennskuferli sínum.
Þuríður þótti góður formaður, útsjónarsöm, varkár en samt áræðin og
vinsæl meðal háseta. Einstakt þótti, að kona færi formaður á bát. Hún
klæddist karlmannsfötum að jafnaði vegna sjómennskunnar en til þess
þurfti leyfi sýslumanns. Á Stokkseyri skiptu sjóbúðir eins og
Þuríðarbúð tugum á seinni hluta 19. aldar. Þær voru hlaðnar úr torfi
og grjóti. Bálkar voru meðfram veggjum og í þeim sváfu tveir og tveir
saman og voru þeir kallaðir lagsmenn. Sjóbúðirnar voru allt í senn,
svernskáli, matstofa og dagstofa vermanna.
BAUGSSTAÐABÚIÐ
Baugur, fóstbróðir Ketils hængs, var fyrsta
veturinn á Íslandi á Baugsstöðum, sem er núna í Stokkseyrarhreppi.
Skömmu eftir aldamótin 1900 var þar byggt rjómabú, sem var rekið
lengst allra slíkra í landinu, allt til 1950.
Húsinu og tækjum og tólum rjómabúsins hefur verið haldið við auk
bunustokks og vatnshjóls utandyra, sem knúðu hugvitsamlegar vélar
safnsins.
Fyrsta rjómabúið var stofnað á Syðra-Seli í Hrunamannahreppi
10. júlí 1900. Árið 1910 voru þau orðin 33, flest á Suðurlandi, 19
talsins. Aðalvandamálið við rekstur búanna var samgönguleysið. Þessi
bú voru yfirleitt félagsbú, sem innleggjendur ráku sjálfir. Tala
félagsmanna við hvert bú var misjöfn en smám saman bættust fleiri
bændur í hópana.
SJÓMINJASAFNIÐ EYRARBAKKA Í safninu eru
munir frá Eyrarbakka, sem minna á sjósókn, iðanað og félags- og
menningarsögu síðustu aldar eða svo. Safnið var stofnað fyrir
forgöngu Sigurðar Guðjónssonar, skipstjóra. Það var opnað árið 1989.
Stærsti og merkast safngripurinn er áraskipið Farsæll, sem Steinn
Guðmundsson skipasmiður á Eyrarbakka smíðaði fyrir Pál Grímsson,
útvegsbónda í Nesi í Selvogi. Farsæll er tólfróinn teinæringur með
svokölluðu Steinslagi, en Steinn smíðaði yfir fjögur hundruð skip.
Bátar með Steinslagi þóttu henta sétlega vel í brimverstöðvunum á
Suðurlandi.
Í safninu er einnig talsvert af ljósmyndum til sýnis. Þá er í eigu
safnsins beitningaskúr frá 1925, en þá var blómaskeið vélbátaútgerðar
á Eyrarbakka. Allsérstæð klæðning er á vesturhlið skúrsins, þar sem
lítill árabátur var tekinn og flattur út og negldur þannig upp á
vegginn.
HÚSIÐ og ASSISTENTAHÚSIÐ EYRARBAKKA Húsið á
Eyrarbakka er meðal elztu bygginga landsins. Það var flutt inn
tilsniðið árið 1765 og er stokkbyggt timburhús, 20 x 14 álnir að
flatarmáli og 659 m³ á tveimur hæðum með háalofti undir hanabjálka.
Assistentahúsið er viðbyggingin að vestanverðu með tengibyggingu. Það
var byggt árið 1881 og er 280 m³. Það var upphaflega aðsetur
verzlunarþjóna Lefolii-verzlunarinnar.
Sjóvarnargarðurinn fyrir framan Húsið var gerður í kjölfar
Básendaflóðsins (Stóraflóðs) árið 1799.
Fyrir norðan Húsið eru útihúsin, sem voru reist 1922 og
kanínugarðurinn svokallaði, þar sem ræktaðar voru kanínur til
manneldis. Síðar var reft yfir garðinn og hertur þar fiskur en á 20.
öld var lengst af ræktað þar grænmeti. Leifar af stéttinni fyrir
framan Húsið komu í ljós sumarið 1995, þegar jarðvegur á lóð Hússins
var fjarlægður. Rústir, sem sjá má fyrir austan Húsið eru sennilega
fjósrústir auk rennu, sem lá frá þvottahúsi og norður í dælu á
Garðstúninu en er nú uppþornuð. Húsið og Assistentahúsið ásamt
sjóvarnargarðinum eru friðuð í A-flokki samkvæmt þjóðminjalögum.
ÁGRIP AF SÖGU HÚSA Á EYRARBAKKA
Frá
1765 til 1925 var Húsið heimili kaupmanna og annars starfsfólks
Eyrarbakkaverzlunar. Það var nefnt „Húsið” í daglegu tali, sennilega
vegna þess, að lengi fram eftir 19. öld var ekkert annað
íbúðartimburhús á Bakkanum og bar því höfuð og herðar yfir annan
húsakost.
Húsið er landsfrægt fyrir sögu sína og hlutverk í íslenzkri
menningarsögu. Það var miðstöð allrar menningar austan Fjalls og
einnig eitt mesta menningarsetur landsins um langt skeið, eða frá þeim
tíma, þegar Guðmundur Thorgrímsen verzlunarstjóri og kona hans frú
Sylvia Thorgrímsen fluttust þangað árið 1847. Menningarleg áhrif frá
Húsinu á þessum tíma voru margvísleg og báru einkenni danskrar
borgaramenningar.
Draugasetrið
Draugasetrið er staðsett á þriðju hæð í Lista og
menningarverstöðinni á Stokkseyri (var áður frystihús). Gengið er
í Draugasetrið inn af gömlu bryggjunni og er það vel merkt. Þegar inn
er komið blasir Draugabarinn við en þar er einnig afgreiðsla fyrir
setrið sjálft. Inni á Draugabarnum eru reyndar nokkrir draugar og ber
þar helst að nefna Brennivínsdrauginn sjálfan sem situr uppí rjáfri í
einu horninu. Útilokað var að hann fengi sína aðstöðu annars staðar en
inná barnum og unir hann sér oftast nær mjög vel. Einnig má finna
matardisk Kampholtsmóra inni á barnum en aðstandendur Draugasetrursins
sjá til þess að á honum sé alltaf matur, því tilfellið er að móri mun
hafa verið mun hliðhollari þeim, sem hann fylgdi ef þeir gáfu honum
mat. Draugabarinn sjálfur er um 180m2 og þar geta gestir keypt
sér eitthvað styrkjandi áður og eftir að þeir fara inn í setrið sjálft
en leyfilegt er að taka með sér mjöð í dósum af barnum, þegar haldið
er inn í óvissuna.
Kajakaferðir
Kajakaferðir ehf. bjóða upp á nýstárlega möguleika til
náttúruskoðunar. Róið er á kajökum um hin sérkennilegu lón einnar
fegurstu fjöru Íslands og vatnasvæðið vestan byggðarinnar á
Stokkseyri. Þar tengja þröngar rásir litlar og stórar tjarnir og
þrífst þar aragrúi og fugla og jurta. Þar endar líka Flóaáveitan,
þetta stórmerkilega mannvirki, sem unnið var á árunum 1918 til 1927 og
nær yfir 12 þúsund hektara lands.
Gengið hefur verið úr skugga um, í samvinnu við aðila úr
Fuglaverndunarfélagi Íslands og Náttúruverndarráð, að þessi leið til
náttúruskoðunar raskar á engan hátt tilveru dýra og jurta á svæðinu.
Oft má sjá forvitna seli elta kayakana ótrúlega nálægt, þegar siglt er
á lónunum., alls óhrædda. Fyrir utan þessa óvenjulegu leið til að
skoða náttúruna eru kajaksiglingar sérlega friðsæl og skemmtileg
afþreying, reynsla sem gleymist ekki.
Töfragarðurinn Í Töfragarðinum
er að finna afþreyingu fyrir alla aldurshópa. Þar má nefna 100 m²
hoppupúða, risastóran klifurkastala með ýmsum leiktækjum og þrautum,
klifurnet og leikpall með fótstignum traktorum fyrir yngri kynslóðina.
Einnig er að finna gamla muni frá tímum afa og ömmu hér og þar í
garðinum. Á staðnum er líka 60 m² veitingatjald þar sem boðið er upp á
léttar veitingar.
Í Töfragarðinum
má finna öll þau helstu húsdýr sem til eru á Íslandi t.d. kanínur,
kalkúna, refi, geitur og kiðlinga, kindur og lömb, kálf, gæsir, endur,
hænur, dúfur, grísi svo eitthvað sé nefnt. Dýragerðin eru rúmgóð svo
vel fer um dýrin, með skjóli fyrir veðri og vindum. |