|
 Kjölur er svæðið milli
Langjökuls í vestri og Hofsjökuls í austri, Hvítár í Suðri og Seyðisár og
Svörtukvíslar í norðri. Sunnan Hvítár liggur leiðin um
Bláfellsháls. Frá háhálsinum liggur leið norður á
Skálpanes. Bláfell (1204m) er stapi,
grágrýtisskjöldur á móbergssökkli, sem hvílir á
bólstrabergi. Risinn Bergþór bjó í Bláfelli (sjá
Haukadalskirkju). Þetta svæði liggur í 600-700 m hæð yfir sjó. Rétt
norðan við miðju svæðisins er hraundyngja (Strýtur; 840m), sem kallast Kjalhraun.
Rammi þess að austan og sunnan eru berar jökulöldur og sandar. Lágreist fell
rísa upp af sléttunni, s.s. Kjalfell, Rjúpnafell og Dúfunefsfell.
Kjalarsvæðið er víðkunnugt fyrir fagra fjallasýn á góðum degi. Fyrrum hefur
verið mun meiri gróður á Kili en nú. Gróðursvæðin, sem eftir eru, er
aðallega að finna á Hvítárnesi, Tjarnarheiði og í Þjófadölum auk
gróðurteyginga við vötn, ár og læki. Í sunnanverðu Kjalhrauni eru líka
gróðurblettir. Hveravellir eru eina jarðhitasvæði Kjalar, en um þá er
fjallað sérstaklega. Það er óhætt að segja, að landslag og náttúra Kjalar sé
einkar fjölbreytt og svæðið er upplagt til lengri og skemmri gönguferða allt
árið. Fyrrum var Kjölur afréttur og
eign Auðkúlu í Austur-Húnavatnssýslu en núna er hann afréttur Biskupstungna.
Sundurdráttur fjár fór fram í Gránunesi, þegar svæðið tilheyrði Auðkúlu, en
eftir að mæðiveikisgirðingin var sett upp norðan Hveravalla hefur slíkt
verið óþarft. Tvær kenningar eru uppi um
tilurð nafns svæðisins, Kjölur. Önnur (Jón
Eyþórsson) byggir á landslaginu í Kjalhrauni, sem lítur út
eins og bátur á hvolfi séð sunnanfrá. Hin (Guðmundur
Kjartansson) gerir ráð fyrir að norska nafnið hafi verið
yfirfært. Þetta örnefni er víða notað á landinu, þar sem eru
vatnaskil, s.s. á Vestfjörðum. Kjalvegur er u.þ.b. 200 km
langur á milli Gullfoss og Blöndudals.
Nyrzt á Kili er Dúfunefsfell (730m).
Sunnan þess eru sléttir melar, sem gætu verið Dúfunefsskeið,
sem getið er í Landnámu. Þórir dúfunef, bóndi á
Flugumýri, átti merina Flugu, sem var allra hrossa
skjótust.. Hann reið henni suður Kjöl og á
Hvinverjadal sat landshornamaðurinn Örn fyrir honum.
Hann veðjaði við Þóri, hvors hross væri skjótara og lögðu
þeir hundrað silfurs undir. „Þeir riðu báðir suður
Kjöl, þar til þeir komu á skeið.” Það heitir síðan
Dúfunefsskeið. Sá var skjótleikamunur hrossanna, að
Þórir kom á móti erni á miðju skeiði. Núna er
flugvöllur á melunum.
Seyðisá og vatnasvið hennar eru strangt tiltekið ekki
á Kili, en eru á leiðinni yfir sunnanverða Auðkúluheiði og
því hafðar hér á síðunni. Drögin eru stórt og grösugt
haglendi sunnan Sandkúlufells undir Búrfjöllum. Helzta
þverá Seyðisár er Beljandi, en fyrrum mun það nafn hafa
haldið sér alla leið til Blöndu. Rennsli Seyðisár er
tiltölulega jafnt allt árið, því hún er lindá. Hún
leggur Blöndu til allt frá þriðjungi til helmings vatns í
löngum frostaköflum. Skammt ofan Biskupsáfanga drógu
Norð- og Sunnlendingar sundur fé áður en varnargirðingunni
var komiðupp þvert yfir Kjöl. Talsverður silungur
er í vatnakerfi Seyðisár. Seyðisá var brúuð skamman
spöl neðan við vaðið á níunda áratugi 20. aldar. Gamla
leiðin frá Blönduvaði er enn þá greinileg með Seyðisá og
Þegjandi suður á Kjalhraun. Þegjandi á upptök í
Tjarnardölum, úr Ytra- og Fremra-Oddnýjargili auk
Hvannavallakvíslar og Hveravallár vestan Dúfunefsfells.
Vísan, sem hér fylgir, skýrir vel nöfnin og skipanina
fyrrum:
Þrettán kvíslar í Þegjanda,
Þegjandi í Beljanda.
Beljandi í Blöndu þá,
Blanda rennur út í sjá.
Leggjarbrjótur eða Sólkatla (1026m) er dyngja og
hraun norðan Hvítárvatns uppi undir Langjökli. Hraunið
rann úr mjög reglulegum gíg til norðausturs í átt að
Hrútfelli og Baldheiði. Jaðrar dyngjunnar til austurs
og suðausturs eru allt að 200 m háir hamrar, sem sjást vel
frá Hvítárnesi. Þarna hefur jökull líklega stöðvað
rennsli hraunsins á sínum tíma. Gamlar götur og
hleðslur benda til þess, að alfaraleið milli Hvítárvatns og
jökuls hafi legið við rætur Leggjarbrjóts. Þessi leið
var líklega hættuminni meðfram vatninu en sunnan vatnsins,
þar sem Hvítá var farartálmi.
Skriðufell (1235m; stapi) er í austurjaðri Langjökuls
við Hvítárvatn. Austan þess gengur skriðjökull niður
að vatninu. Fram að aldamótunum 1800 lá vegur norðan
við vatnið meðfram fellinu, sem þýðir, að jökullinn var ekki
í veginum. Til er rituð heimild um þetta frá árinu
1844 auk götuslóðar og hlaðins vegkants vestan undir
Leggjarbrjóti. Jöklar báðum megin fellsins skriðu
niður að vatninu á fyrri hluta 20. aldar. Hinn vestari
hefur hopað meira en hinn eystri, þannig að gengt er með
honum.
Skúti, Fremri- og Innri- (527m og 710m), er tvö ílöng
móbergsfell á sunnanverðum Kili. Þau eru áberandi á
flatlendinu þar. Skútaver er sunnan Innri-Skúta.
Strýtur (840m) eru á barmi hraunketilsins, sem
Kjalhraun rann úr, og eru því hæstu staðir geysistórrar
dyngju. Þvermál gígsins er u.þ.b. 1 km2 og botn hans
flatur með kötlum. Umhverfis hann er landslagið mjög
sprungið og sigið og Strýturnar eru leifar hins upprunalega
yfirborðs. Tvær þeirra eru stærstar og er hin austasta
sýnu mest. Stórar hrauntraðir liggja til suðvesturs.
Strýturnar eru mjög áberandi í landslaginu nær og fjær og
frá þeim er gott útsýni yfir Kjöl. Vegalengdin milli
Hveravalla og Strýtna er u.þ.b. 6 km.
.Eftir að Grjótá, Sandá og Seyðisá voru brúaðar
varð vegurinn fær öllum bílum á sumrin. Norðurleið hf. heldur
uppi áætlunarferðum um Kjalveg á sumrin.
|
