ELDSTÖÐVAKERFI VESTMANNEYJA er u.þ.b. 38 km langt og 30 km breitt.  Þar eru tugir eldstöðva og leifar margra.  Á þriðja tug þeirra má telja til nútíma (holocene), aðrar frá síðari jökulskeiðum.  Líklega hefur eldvirknin á þessu svæði ekki byrjað fyrr en fyrir 100-200 þúsundum ára og eldgos hafa verið alltíð.  Sum eldgosin hafa skilið eftir minjar á sjávarbotni en eyjarnar eru annaðhvort sjálfstæðar gosstöðvar eða hlutar þeirra.  Gosvirkni hefur verið tiltölulega lítil á sögulegum tíma en vafalaust hafa orðið gos á sjávarbotni án þess, að til séu um þau heimildir  Getið er um sjávareld við Hellisey 1896 og annan í annálum frá 1637.  Surtseyjar- og Heimaeyjargosin gefa til kynna, að þetta eldstöðvakerfi sé allvirkt.

Stefna þessa goskerfis er líkt og annars staðar frá suðvestri til norðausturs og sprungugos eru tíðust.  Flest bendir til þess, að megineldstöð hafi myndast við uppbyggingu Heimaeyjar og jarðskjálftar gáfu til kynna kvikuhólf á 10-30 m dýpi í jarðskorpunni.  Þessi þróun gæti leitt til tengingar eyjaklasans við land í fjarlægri framtíð.

Heimaklettur og nokkrar aðrar jarðmyndanir á Heimaey norðanverðri eru taldar vera frá lokum síðasta jökulskeiðs og eru að mestu úr móbergi, þótt nokkurra óreglulegra blágrýtismyndana gæti líka.

Álsey og e.t.v. Hellisey gætu verið u.þ.b. 8000 ára.

Stórhöfði á Heimaey myndaðist líklega fyrir u.þ.b. 6000 árum og Elliðaey og Bjarnarey um svipað leyti.

Heimaey myndaðist að mestu leyti fyrir u.þ.b. 5200 árum.  Þá opnaðist svokallaður Stakkarbótargígur með miklum sprengigosum.  Nokkrar hæðir (Sæfell) og Helgafell myndaðist.

Annálar geta um eldgos á sjávarbotni árið 1637.

Ísafold getur um gos á sjávarbotni við Hellisey árið 1896.

Surtsey myndaðist í lengsta sögulega gosi hérlendis á árunum 1963-1967.

Gos hófst á austanverðri Heimaey á 2-3 km langri sprungu, sem var að hluta til í sjó.  Gosið hófst í janúar og lauk í júlí 1973.

POMPEI NORÐURSINS.

UPPGRÖFTUR GOSMINJA Í VESTMANNAEYJUM.
Eldgosið í Vestmannaeyjum árið 1973 telst án efa til stærstu náttúruhamfara Íslandssögunnar. Gosið hófst hinn 23. janúar 1973 á Heimaey, einu byggðu eyjunni í Vestmannaeyjaklasanum. Það stóð yfir í rúmlega 5 mánuði og á tímabili var mikil óvissa um það hvort nokkurn tímann yrði aftur mannabyggð í eyjum.

Fregnir af gosinu, sem eyðilagði hluta byggðarinnar og breytti landslaginu í Vestmannaeyjum svo um munaði, fóru um heimsbyggðina og þegar því lauk flykktust ferðamenn og vísindamenn allstaðar að úr heiminum á staðinn til þess að sjá með eigin augum hvers náttúruöflin eru megnug.

Nú eru liðin rúm 30 ár frá gosinu og minningin sem og ummerki hinna gífurlegu spjalla sem það vann á eigum Eyjabúa eru smámsaman að mást út, en hraun og aska gossins grófu undir sig á fjórða hundrað hús og byggingar.

Verkefnið sem fengið hefur "vinnuheitið" Pompei Norðursins er hugsað til þess að hlúa að gosminjunum og gera þær sýnilegri. Segja má að hér sé á ferðinni einstakt verkefni í nútíma fornleifauppgreftri, sem á sér fáar, ef einhverjar hliðstæður. Fyrirhugað er að grafa upp 7 - 10 hús sem fóru undir vikur og hófust framkvæmdir seinni hluta júnímánaðar 2005. Þetta er vandasamt og metnaðarfullt verkefni sem unnið verður að næstu árin, en þegar er farið að sjást í fyrsta húsið sem stóð við Suðurveg 25 og næsta skref er að grafa niður á Suðurveg og meðfram götunni. Stefnt er að því að í fyllingu tímans rísi einskonar þorp minninganna, sem sýni á áhrifamikinn hátt hvernig náttúruöflin fóru með heimili fólks. Verkefnið er nú þegar farið að vekja mikinn áhuga fjölmiðla, ferðamanna og vísindamanna hérlendis og erlendis. Það er enginn vafi að þessar framkvæmdir eiga eftir að skipta sköpum fyrir aðdráttarafl ferðamannastaðarins Vestmannaeyja, því það þykir einstök upplifun að fylgjast með risi Pompei á norðurslóum, á öllum stigum verkefnisins.

SURTSEY.
Gosið, sem skapaði Surtsey og fleiri eyjar, er meðal lengstu sögulegu gosa hérlendis.  Þess varð fyrst vart snemma morguns 14. nóvember 1963 u.þ.b. 18 km suðvestan Heimaeyjar.  Það hefur líklega hafizt nokkru fyrr á hafsbotni, 130 metra undir yfirborðinu.  Mikið var um sprengigos vegna kælingar sjávar og 15. nóvember fór eyjan að myndast.  Geysimikið magn gosefna barst til yfirborðsins og eyjan var orðin 174 m há í lok janúar 1964.  Surtur yngri fór að myndast í byrjun febrúar sama ár og þar lauk gosi í lok apríl.  Neðansjávarhryggur, sem var kallaður Surtla myndaðist á tímabilinu 28. desember 1963 til 6. janúar 1964.  Hraun fór að flæða úr vestari gíg Surtseyjar 4. apríl 1964.  Það rann aðallega til suðurs og austurs og upp hlóðst allt að 100 m þykkur hraunskjöldur við gíginn.  Þessu hraungosi lauk 17. maí 1965.  Þá var eyjan orðin 2,4 km².  Vart varð goss 0,6 km ana Surtseyjar í lok maí og 28. maí fór að örla fyrir Syrtlingi.  Sprengigos héldu þar áfram til upphafs október sama ár. Þessi eyja var horfin 24. oktober 1965.  Jólnir myndaðist 0,9 km sv Surtseyjar á jólunum 1965.

Síðasta goshrinan varð þar 10. ágúst 1966 og eyjan var horfin í lok oktober sama ár.  Hraungos hófst að nýju í Surtsey 19. ágúst 1966.  Þá gusu nýir gígar í eystri gjóskugígunum, Surti gamla.  Hraunið flæddi til suðausturs og austurs fram í júníbyrjun 1967, þegar Surtseyjareldum lauk.  Í desember 1966 og fram í janúar 1967 gaus samtímis á fimm stöðum í eystri gjóskugígunum, en þar var lítið hraunrennsli.  Gosið hafði tekið rúmlega þrjú og hálft ár, þegar því lauk og Surtsey var orðin 2,7 km².  Heildarrúmmál gosefna varð 1,1 km³, 60-70% gjóska og 30-40% hraun.  Vestmannaeyjar, nema norðurhluti Heimaeyjar, eru myndaðar á svipaðan hátt.  Sjávar- og vindrof hafa minnkað Surtsey verulega, líklega niður fyrir 1 km².  Eyjan var lýst sérstakt verndarsvæði til þess að vísindamenn gætu fylgst með allri þróun þar, þ.m.t. landnámi gróðurs og annars lífs.  Leyfi til landgöngu í Surtsey eru ekki auðfengin, en hægt er að komast í bátum frá Heimaey til að sigla umhverfis eyjuna.  Í framtíðinni verður vart annað eftir af eyjunni en klettadrangur eða drangar með fuglabjörgum.

HEIMAEYJARGOSIÐ  hófst kl. 02:00 hinn 23. janúar 1973 og stóð í 155 daga.  Síðustu merki gossins sáust í Eldfelli 26. júlí.  Gossprungar var upphaflega 1½ km löng og u.þ.b. 300 m austan austustu húsanna í bænum.  Í upphafi gossins blésu vindar úr vestri, þannig að aska barst ekki yfir byggðina fyrstu nóttina og daginn eftir.  Vindáttin réði úrslitum um undankomu íbúanna á undraskömmum tíma og mun meira tjón en varð.  Smám saman dró úr virkni á mestum hluta gossprungunnar og 7. febrúar gaus á 200 m kafla, þar sem Eldfell hlóðst upp í 220 m hæð yfir sjó.

Einu fyrirboðar gossins voru tvær jarðskjálftahrinur, þótt enginn tengdi þær við yfirvofandi eldgos.  Talsverð strókavirkni var á nyrðri hluta sprungunnar fyrstu dagana og hraunrennslið náði u.þ.b. 100 m³/sek.  Gjósku rigndi yfir bæinn dagana 25. og 27 janúar, þannig að mörg hús fóru í kaf og kviknaði í sumum.  Gosmökkurinn sást víða að, s.s. frá höfuðborgarsvæðinu yfir Reykjanesfjallgarðinn.  Hann náði allt að 9 km hæð.  Hraunið rann í átt að innsiglingunni og talin var hætta á því, að hún lokaðist.  Þá var farið að dæla sjó á hraunbrúnina og talið að sú ráðstöfun hafi breytt rennsli hraunsins.  Þessi dæling hófst 6. febrúar og mesta geta dælanna var 2000 l/sek.

Langflestir íbúanna voru fluttir til lands fyrstu gosnóttina og í kjölfar þess hófst hjálparstarf af ýmsum toga.  Þrátt fyrir milljarðaframlög ríkis, einstaklinga og erlendra ríkja, var tjónið, sem gosið olli ekki að fullu bætt.  Við upphaf gossins bjuggu 5300 manns á Heimaey og 4.115 í lok árs 2004.

LANDAKIRKJA
Landakirkja er í Vestmannaeyjaprestakalli í Kjalarnesprófastsdæmi. Hún var byggð úr steini á árunum 1774-1778 og er þarmeð þriðja elzta steinkirkjan á Íslandi á eftir Viðeyjarkirkju frá 1759 og Dómkirkjunni á Hólum frá 1763.
Arkitekt kirkjunnar var Georg David Anthon, sem var aðstoðarmaður og lærisveinn Niels (Nicolai) Eigtveds, sem var kunnast arkitekt og hallar smiður Dana á þeim tíma. Margt dýrmætra muna er í kirkjunni, s.s. hljómfagrar kirkjuklukkur frá 1619 og 1743, 16 arma ljósahjálm frá 1662 og altarisstjaka frá 1642. Landakirkja þykir góð til áheita.

STÓRHÖFÐI
Stórhöfði er syðsta byggða ból á Íslandi. Höfðinn er 122 m hár og sæbrattur með miklu sjófuglavarpi. Fyrsti vitinn var byggður þar árið 1906 og sama ættin hefur annazt vörzlu þar frá 1910. Árið 1921 kom veðurathugunarstöð. Mesti vindhraði á landinu mældist þar í febrúar 1991, 119 hnútar, sem samsvara 220 km á klukkustund. Mesta ölduhæð mældist 29 metrar.

Talið er að u.þ.b. 700.000 lundar byggi Stórhöfða. Þeir grafa 1-2 m djúpar holur inn í jarðveginn og verpa aðeins einu eggi. Lundinn er farfugl, sem flýgur héðan í lok ágúst ár hvert, að mestu langt út á haf, en ungfuglinn fer mun lengra og hefur mikið af merktum fuglum fundizt við Nýfundnaland. Lundinn sezt upp í eyjarnar um miðjan Apríl. Lundapysjurnar fljúga á ljósin í bænum í byrjun ágúst og krakkarnir safna þeim í kassa og sleppa þeim daginn eftir út á sjó.

Gæta ber varúðar við skoðun lundabyggða, hvort sem er á Stórhöfða eða annars staðar, og fara aldrei nálægt bjargbrúnum. Ýmis kennileiti í grennd Stórhöfða eru merkileg, s.s. Brimurð (mikið brim í austan- og suðaustanáttum), Klaufin (bað-og útivistarstaður Eyjamanna á góðviðrisdögum: Costa del Klauf") og Ræningjatangi (tengdur tyrkjaráninu 1627, þegar sjóræningjar frá Alsír, alls 300 talsins á 3 skipum, lentu þar 16. júlí fremur en að hætta á að verða fyrir skotum úr fallstykkjum á Skansinum við hafnarmynnið. Skansinn var byggður 1586.).

FISKA- og NÁTTÚRUGRIPASAFN VESTMANNAEYJA
Safnið var stofnað 1964 að frumkvæði Guðlaugs Gíslasonar, fyrrverandi bæjarstjóra og alþingismanns. Vestmannaeyjakaupstaður rekur það. Friðrik Jesson var fenginn til að sjá um uppbyggingu þess. Hann hefur stoppað upp allflesta fugla, fiska og önnur dýr, sem eru uppsett á safninu, auk þess sem hann var safnvörður. Fjölmargir velunnarar safnsins hafa safnað og gefið þá muni, sem eru þar. Fiskarnir í kerjunum eru flestir þangað komnir vegna velvilja og áhuga sjómanna. Safninu er skipt í þrjá sali, þ.e. fugla-, fiska- og steinasafn.

Alls hafa sézt á Íslandi um 300 tegundir fugla, þar af eru u.þ.b. 80 varpfuglar hérlendis. Í Vestmannaeyjum verpa um 30 tegundir fugla að jafnaði og ber mest á sjófuglum, sem eru þar í milljónatali. Þrjár þessara tegunda hafa til skamms tíma ekki orpið annars staðar á landinu, skrofa, litla-sjósvala og stóra-sjósvala. Vor og haust má sjá alla íslenzka farfugla í Eyjum auk flækingsfugla, bæði frá Evrópu og Ameríku. Flestir íslenzku varpfuglarnir eru uppsettir á safninu auk flækinganna. Það er líka hægt að virða fyrir sér egg flestra tegunda varpfugla. Mörg litaafbrigði sjófugla eru líka til sýnis. Í fuglasalnum eru líka uppstoppaðir krabbar og fiskar, margar tegundir mjög sjaldséðar, s.s. lúsifer, sædjöfull og surtla, sem eru djúpsjávarfiskar af 1000-2000 m dýpi.