Sjintó
(Shinto) er kínverskt orð, sjen-taó, "vegur andanna - goðanna", en
japanska orðið, sem samsvarar sjen, er kami. Það er meginhugtak í þessu
átrúnaði og táknar öll æðri mögn og verur, vættir, anda og guði, svo og
kraft og kynngi í náttúrunni og mannlega afburði Sjintótrúin
var fyrrum ríkistrú Japana. Hún er enn þá aðaltrúin í landinu og
mesta sameiningaraflið. Samkvæmt henni er keisarinn afkomandi
sólgyðjunnar Amaterasú-ömikami. Innra Ise-hofið í Kíótó er
helgað henni og er aðalhelgidómur þessara trúarbragða í landinu.
Í aðalatriðum byggist þessi trú á áadýrkunog dulúð
náttúrunnar. Nú á dögum eru mörg sjintóhofanna helguð einstökum
náttúruöflum eða forfeðrum. Nikkohofið, hið fegursta sinnar
tegundar, var reist til dýrðar Tokugawafjölskyldunni.
Inngangurinn í sjintómusteri er hlið (Torii). Yfir
því er reipi, fléttað úr hrísgrjónagrasi, tákn hreinleikans.
Það á að varna óhreinum öndum inngöngu.
Ritöld hófst í Japan á 7.-8. öld. Þá var
farið að skrá (kínversku letri) annála og goðsagnir. Í þessum
fornu fræðum er að finna svör við því, hvernig heimurinn (Japan)
varð til. Þar er líka bent á uppruna þeirrar tignar, sem fyrirmenn
og göfgar ættir gerðu tilkall til, og sér í lagi þeirrar helgi,
sem hvíldi á keisaranum. þá eru líka frásagnir, sem skýra tilkomu
helgra muna og hefðbundinna þátta í helgihaldinu.
Þarna koma við sögu margir guðir, sem létu sín
ekki getið síðar. Átökum þeirra og afrekum er lýst unz fram kemur
gyðjan Amaterasú-ömikami, sólgyðjan. Hún er ættmóðir keisaranna.
Hún tók við stjórn heimsins að hálfu á móti bróður sínum,
stormguðnum, en hann hrakti hana á flótta og í felur í helli einum
á himnum. Þar lokaði hún sig inni. En þá varð myrkur um allan
heim og mátti ekki svo búið standa. Goðin settust á rökstóla og
fundu það ráð að gera spegil, hengja gimsteina í trjágrein og
láta gyðju stíga lostugan dans. Af þessu varð mikil gleði og gat
Amaterasú ekki stillt sig um að gægjast út. Þá sá hún mynd sína
í speglinum og varð hugfangin af og guðinn Handsterkur neytti færis
og greip hana. Stormguðinn var gerður útlægur af himnum. Á ferðum
sínum um jörðina drap hann átthöfðaðan höggorm og fann sverð í
hala hans.. Amaterasú fól sonarsyni sínum og niðjum hans síðan í
beinan legg að stýra Japan um aldur og ævi. Sverðið góða úr hala
höggormsins komst í eigu keisarans, svo og gimsteinarnir og
spegillinn, sem hér var getið. Þetta voru síðan tignarmerki
keisarans. Spegillinn er í höfuðhofi Amaterasú í Ise en engum manni
leyfist að líta í hann. Gimsteinarnir eru í véi keisarahallarinnar
en sverðið í Amaterasúhofinu í Nagoya. Eftirlíkingar þessara
jarteikna eru í sjintómusterum landsins.
Guðir Japana eru taldir átta milljónir. Upp úr
1868, þegar farið var að koma meiri skipan á hinn opinbera
átrúnað, var gerð skrá um réttnefnda kami og þeir voru 3132.
Þeim var raðað á skrána eftir tign. þar voru náttúruguðir,
tengdir veðri, tungli, fjöllum, fljótum, trjám, frjómold. Helgi er
líka á dýrum, svo sem höggormum og refum.
Hugmyndir sjintótrúar hafa aldrei verið
fastmótaðar. Þær birtast ekki í ritningum, heldur í trúarlegum
athöfnum, sem hafa gengið í arf frá kynslóð til kynslóðar. Með
þeim hylla menn að sér hin góðu máttarvöld en fæla hin illu
frá sér, hreinsa sig af saurgun, tryggja sér betri farnað.
Ættarvitund og sifjabönd voru sterk uppistaða samfélagsins og út frá þeim viðhorfum mótaðist siðavitund og
þegnleg afstaða trúarinnar. Áadýrkun hefur alla tíð verið
öflugur þáttur í trúarlífi Japana. Hver maður verður kami eftir
dauðann. Honum er gerð brík, Kamidana, í húsi hans og þar fremur
fjölskyldan helgar athafnir með líku sniði og í hofinu.
Sjintóhof eru í mjög fornum stíl, flest smá,
einföld í sniðum og ævinlega úr timbri. Þar eru engar goðamyndir,
aðeins tákn (sjintai, "guðslíki"), sem varðveitt er í
litlu afhýsi. Táknið getur verið spegill, sverð, steinn eða
eitthvað annað. Trjálundur er venjulega umhverfis hofið. Helgi
staðarins er auðkennd með hliði (torii), tveir þverbjálkar hvor
yfir öðrum á sívölum stoðum, efri bjálkinn oft með þeirri
sérkennilegu sveigju, sem er þáttur í listrænu yfirbragði þessara
helgu húsa. Fyrir hofdyrum eru stundum dýralíkneskjur.
Prestar annast þjónustuna, flytja fornar bænir (nórító),
færa fórnir (hrísgrjón, ávexti o.fl.), fremja hreinsunarathafnir og
túlka vilja guðanna. Þeir eru menntaðir í háskólum eða
prestaskólum. Einn prestur þjónar hverju hofi, nema hinum mestu, þar
eru fleiri. Þar eru einnig hofmeyjar, sem stíga helgidansa á
hátíðum og táka þátt í sýningum, þar sem leiknir eru atburðir
úr goðsögnum.
Hver sem vitjar helgidómsins skal hreinsa sig áður
en hann gengur inn, þ.e. dreypa vatni á fingur og skola munn sinn. Til
þeirra nota eru vatnsker og ausur fyrir dyrum. Síðan leitar hann
áheyrnar guðsins og færir honum fórn: Matföng og drykk eða peninga.
Jafnframt flytur hann bænir sínar eða fær prest til að biðja fyrir
sína hönd. Að lokum þiggur hann oft einhverjar góðgerðir, t.d.
glas af rísvíni, úr hendi prests eða hofmeyja.
Árlegar stórhátíðir eru haldnar með veglegum
hætti, einkum við hin miklu musteri eða þjóðarhelgidóma, sem
fólk sækir hvaðanæva að til þess að horfa á litríkar sýningar,
taka þátt í veizluhaldi og biðja fyrir sér og landi sínu.
Undir merkjum búddadómsins bárust áhrif æðri
menningar og siðakenninga til landsins. Yfirburðir hans yfir
þjóðartrúna voru ótvíræðir og hann náði skjótt miklum tökum,
aðallega þó meðal hástéttanna lengi vel. En búddamenn tóku þá
stefnu í Japan eins og víða að reyna að samræma trú sína þeirri,
sem fyrir var. Þeir settu goð Japana í samband við hina búddísku
guðdóma og dýrkuðu þau með sínu lagi. Með þessu móti
fléttuðust trúarbrögðin saman og þorri þjóðarinnar var með
sinn fótinn á hvorum "vegi". Svo er enn í dag. flestir
sækja sjintóhofin öðru hverju. Þar eru hjón gefin saman, þangað
leita menn, þegar þeir þurfa að ráða mikilvægum ráðum. En
þegar dauðsfall ber að höndum, þykir oftast sjálfsagt að leita
til búdda-presta um útfararathöfn.
Í sögu Japans hefur hins vegar gengið á ýmsu um
sambúð þessara trúarbragða. Þau hafa notið þess eða goldið,
hvernig valdamenn voru sinnaðir í þeirra garð. Búddadómur hefur
notið mikilla fríðinda á löngum skeiðum en einnig sætt ofsóknum.
Sjintó var oft í skugga en átti jafnan öflug, arfhelg ítök.
Á 16. öld fengu Japanar fyrstu kynni sín af
kristindómi. Þá hófu kristmunkar (jesúítar) starfsemi þar, fengu
góða áheyrn og varð mikið ágengt um skeið. En þá reis hörð
mótstaða, vakin af fulltrúum þeirra trúarbragða, sem fyrir voru í
landinu. Grimmileg ofsókn hófst gegn kristnum mönnum. Kristindómur
var gerður útlægur og landinu lokað fyrir öllum útlendum áhrifum
um tveggja alda skeið.
Á þessu einangrunarskeiði, einkum síðari hluta
þess, hófu þjóðernissinnaðir Japanar að blása nýju lífi í hin
fornu trúarbrögð landsmanna, hreinsa þau af búddískri mengun og
annarri útlenzku. Lærðir menn fóru að rannsaka og túlka goð- og
þjóðsagnir. Atkvæðamestur þeirra var Mótó-óri (18.öld).
Lærisveinn hans, Hírata, sagði, að sjintó væri fullkomnasti
átrúnaður veraldar og að guðirnir hefðu kjörið japönsku
þjóðina og keisara hennar til þess að ráða yfir heiminum.
Með byltingunni 1868 hófst eindregin viðleitni í
þá átt að hrinda trúmálahugsjónum þessara þjóðernissinna í
framkvæmd. Búddískar myndir og tákn voru numin brott úr véum
sjintó og allt búddískt atferli bannað þar. Sjintó varð að
ríkistrú, prestarnir voru embættismenn ríkisins og kennsla í
sjintófræðum var lögleidd í öllum skólum þess. Tveimur áratugum
síðar var trúfrelsi lögleitt, enda átti svonefnd 'hrein'
sjintótrú ekki djúpar rætur í þjóðlífinu og hana skorti
trúarlegt aðdráttarafl. Búddadómur hélt tökum sínum. Kristni breiddist út. Fjölmargir sértrúarflokkar spruttu upp,
sem voru sjintóískir í grundvallaratriðum en tileinkuðu sér ýmsar
kenningar og starfsaðferðir annarra trúarbragða, einkum
kristindómsins. Allt um það var sjintó hinn opinberi átrúnaður
Japana fram til loka síðari heimsstyrjaldarinnar og átti ríkan
þátt í þjóðerniseldmóði þeirra og hernaðaranda.
Frá fornu fari var það grunnur og aflgjafi
þessarar trúar, að hylli guðanna væri orsök alls gengis. En
stríðsgæfan brást. Það áfall og félagslegt umrót
eftirstríðsáranna olli miklum hræringum í trúmálum. Enn urðu
nýir trúflokkar til og gamlir efldust. Nýir spámenn og boðberar
sögulausra trúfélaga gátu hér eins og víðar gagnrýnt hið gamla
og bent á, hvað ætti sök á öllum óförum um leið og þeir
vísuðu á óbrigðular lausnir sínar.
Sá trúflokkur úr jarðvegi sjintó, sem hefur
fengið einna mest fylgi, nefnist tenrikíó, kenndur við borgina Tenri.
Hann er ekki nýtilkominn en hans gætti lítið fyrr en á síðustu
árum. Upphafsmaður hans var kona, Nakayama Miki (†1887). Hún taldi
að sjálfur skaparinn hefði tekið sér búsetu í henni, þegar hún
eitt sinn var í miðilsástandi, og að hann mælti síðan af munni
hennar. Í Tenri hefðu fyrstu mennirnir verið skapaðir og hefði
þeim verið ætlað að njóta fullkominnar hamingju. En þeir sneru
fljótt baki við Guði og urðu um leið ataðir saurindum og fylltir
þeirri illsku, sem í þeim bjó, græðgi, hatri og hroka. En menn
geta hreinsað saurinn, upprætt illskuna, með rétri trúariðkun og
yfirbótaverkum. Þó þarf hver maður að holdgast að nýju,
væntanlega margsinnis, áður en marki er náð. Í Tenri er
höfuðhelgidómur þessa átrúnaðar. Í sérstöku húsi við
musterið er Miki tignuð. Þar er henni daglega borinn matur og búið
bað á hverju kvöldi.
Trúarhreyfingin, sem hefur breiðst mest út í
Japan á síðustu áratugum, er af búddískum rótum runnin og heitir
Soka Gakkai ("rannsóknarfélag til sköpunar verðmæta").
Hún byggist á kenningum Nichirens. Dugmiklir og mjög
þjóðernissinnaðir menn blésu nýju lífi í þær á fjórða
áratug 20. aldar. Eftir stríð fengu þær óskabyr og stórmikið
fylgi. sá söfnuður, sem skipar sér undir merki þessa átrúnaðar,
er þrautskipulagður og mjög harðsnúinn. Hann skiptist í fámenna
hópa, sem hver um sig lýtur sínum umsjármanni. hver safnaðarmaður
verður m.a. að heita því að snúa þremur mönnum hið minnsta til
hinnar einu réttu trúar. Margar aðrar kvæaðir verða menn að
gangast undir. Alltjent einu sinni skal hver trúaður vitja hinnar
veglegu miðstöðvar safnaðarins, sem er við rætur fjallsins helga,
Fuji. Í musterinu þar er helgitákn (mandala), sem er þrungið krafti.
Með því að horfa á það með viðeigandi ákalli öðlast menn
hlutdeild í þeim krafti, læknast af sjúkdómum, komast betur áfram
og stuðla að friði og farsæld í heiminum. Þetta helga vé er
samkvæmt kenningunni miðdepill alls heimsins og væntanlegur
höfuðstaður komandi heimsríkis.
Soka Gakkai kynnir sig sem hinn eina sanna átrúnað. Öll önnur
trúarbrögð séu villa, sjintó og allar hinar mörgu stefnur
búddadómsins jafnt sem önnur. Og hin röngu, spilltu trúarbrögð
eiga sök á öllum ófarnaði. Þessi trú hefur náð miklum ítökum
í Japan, bæði á sviði fjármála, stjórnmála og menningarmála.
Mörgum stendur stuggur af örum vexti hennar, þjóðernisofstæki og
svæsnum áróðri gegn öðrum trúarbrögðum.