Rómversk-katólsk trú á sér víða rætur á
Karíbaeyjum. Samt sem áður eru margir íbúanna
áhangendur vúdútrúarbragðanna. Voodoo (vodun, vaudou, wodu, voudou)
er ekki til á prenti og er stundað á misjafnan hátt á hverjum stað.
Auk aðalguðanna, sem eru dýrkaðir um allt land, eru persónulegir
verndarandar, húsandar og náttúruandar. Ný goð og andar verða til
við yfirnáttúrulega lífsreynslu, táknrænar draumfarir o.fl.
Vúdútrúin er því ekki stöðug, heldur tekur stöðugum breytingum.
Hún á rætur að rekja til fornra trúarbragða í Afríku. Nafnið er
komið úr tungu fon-fólksins (Benin; áður Dahomey) og þýðir
guð eða andi.
Vestur-afrísku trúarbrögðin mættu hinum kristnu
og blönduðust þeim. Nýlenduherrarnir réttlættu þrælahaldið
með því að skíra þrælana til kristinnar trúar, þeim til
sáluhjálpar, en vanræktu fræðslu um trúna, sem þeir neyddu upp á
þrælana. Þrælarnir voru ekki reiðubúnir til að segja skilið við
trúararf sinn. Þess vegna urðu þessi tvenn trúarbrögð að nokkurs
konar samsuðu.
Í vúdútrúnni er fjöldi mismikilvægra guða og
anda, sem nefnir eru Loas (eint. Loa). Margir þeirra bera afrísk nöfn,
s.s. Papa Legba, guð vegamóta, sem heldur leiðinni til himins opinni
og ákalla verður í upphafi allra trúarathafna; Ogoun,
stríðsguðinn; Agoué Taroyo, sjávarguðinn; Erzulie Fréda,
daðrandi ástargyðjan. Aðrir guðir og andar bera frönsk nöfn. Guð
dauðans, sem er hinn sami og djöfullinn í kristinni trú, heitir
Baron Samedi. Ógnarforsetinn François Devalier var kallaður þessu
nafni. Margir guðir vúdútrúarinnar eru sambærilegir mörgum
kristnum dýrlingum. Erzulie Fréda líkist Maríu guðsmóður og er
táknuð með gegnumboruðu hjarta. Ogoun líkist hl. Jakobi, Agoué
Taroyo hl. Úlrik; þeir eru hlutgervðir í einhverju, s.s. fiski.
Aðalguðunum er skipt í fjóra flokka: Guði eða
anda vatnsins, loftsins, eldsins og jarðarinnar. Margir þeirra eru
hús-, verndar- og náttúruguðir eða andar, sem búa í trjám og
steinum.
Vúdúguðirnir eru ekki yfirskilvitlegir. Þeir eru
ákaflega mannlegir í eðli og útliti, kunna vel að meta góðan mat
og drykk, verða ástfangnir, deila innbyrðis, eru metnaðargjarnir og
sækjast eftir áhrifum og völdum o.fl. Tilgangur vúdú er að komast í
samband við andana, sem bera boðin til guðanna og öðlast
velþóknun þeirra.
Karl- og kvenprestar (Houngan og Mambo) annast
trúarathafnirnar með aðstoð fjölda meðhjálpara: trumbuslagara,
siðameistara, sérvígðum áhangendum auk manna og kvenna, sem hafa
oft komizt í yfirnáttúrulegt ástand (Cheval) og virkað sem miðlar
einhvers guðsins. Kjarni trúarathafnanna er dýrafórnir og særingar.
Athafnirnar fara fram í kofum, sem útbúnir eru sem
hof (Hounfort), aðallega aðfararnætur sunnudaga.
Það er dansað og sungið við takt heilagra trumbanna, sem tákna
púls lífsins. Mikið er hrópað og kallað og bænasögl hljómar um
allt. Dýrafórnirnar fara eftir eðli athafnanna, hanar, geitur, svín
eða naut. Fórnardýrin eru færð guðunum á galdrateikningum (Vévé).
Prestarnir teikna þessi dularfullu tákn með mjöli, ösku eða ryki
að gólf hofsins. Þau tákna nærveru guðanna. Táknin og
dýrafórnin eru ákall til guðsins um að opinbera sig.
Vúdúiðkendur trúa því, að hver maður hafi nokkrar sálir og
þær verði andar að loknu lífshlaupinu. Þessir andar geta tekið
sér bólfestu í lifandi líkömum. Taki guðinn á móti fórninni
með velþóknun slæst hann í hóp safnaðarins með því að setjast
í líkama einhvers. Miðillinn (Cheval) fær alls konar kippi og
krampaköst á meðan á trúardansinum stendur og hann eða hún
grettir sig ógurlega og fettir. Þessar fettur og brettur eru tákn
frá guðinum, sem lesa verður úr. Hægt er að leita ráða hjá
guðinum á meðan hann er líkamnaður og biðja hann um spásagnir um
framtíðina. Oft kemur guðinn ekki einn fram, heldur guðlegir
keppinautar hans, sem setjast þá að í öðrum skrokkum safnaðarins
samtímis.
Auk kven- og karlpresta eru líka töframenn (Bocor
eða Gangan). þeir iðka svartagaldur. Útbreiddasta galdratrúin
byggist á Loup-Garou og Zombi. Loup-Garou er maður, sem getur
yfirgefið líkama sinn á nóttunni og sýgur blóð úr öðru fólki,
einkum börnum.Sérstakar galdraathafnir lítilla og fárra hópa hafa
einkum vakið athygli almennings, einkum sögur um hina lifandi dauðu
(zombies; uppvakningar), sálarlausa líkamar sem eru dæmdir í
þrældóm á jörðu. Töframenn með sérstakar gáfur geta komið
fólki í dauðadá. Eftir að töframaðurinn hefur grafið viðkomandi,
er hann grafinn upp aftur. Töframaðurinn gefur honum líf aftur en
ekki viljann og skilninginn á ástandi sínu og notar hann sem þjón
sinn við galdraathafnir eftirleiðis. Líklega er þetta fólk, sem
hefur verið eyðilagt með eiturlyfjum og ráfar um í geðveiki og
sljóleika.
Þrátt fyrir baráttu katólsku kirkjunnar og
annarra kristinna trúarhópa gegn vúdú, hefur það engin áhrif haft
á áhangendurna. Þeir eru ómenntaðir og fá þar skiljanlegar
skýringar á ýmsum atburðum, sem gerast í þröngu lífsrými
þeirra. Hver einstaklingur hefur sinn persónulega verndaranda, sem
hann reynir af fremsta megni að halda í með fórnum. Verði hann
fyrir einhverju óhappi, reynir hann ekki að leita eðlilegra skýringa,
heldur álítur hann sig hafa vanrækt samband sitt við verndarandann,
sem hefur reiðst eða móðgast. Einnig er mögulegt, að guðinn eða
andinn hafi verið upptekinn við eitthvað annað. Þessi örlagatrú
hefur á margan hátt neikvæð áhrif á eflingu atvinnu-lífsins.
Fátækir, trúaðir bændur líta á erfið lífsskilyrði sín sem
verk óhagstæðra guða og anda. Þeir reiða sig á að geta stýrt
lífshlaupi sínu með trúarathöfnum og fórnum fremur en að beita
heilbrigðri skynsemi og nota betri aðferðir við landbúnaðinn.
Eftir að ýmsar eyjar Karíbahafsins urðu
sjálfstæðar, fluttu margir
negrar aftur til Afríku og höfðu með sértrúarbrögðin,sem voru
orðin fyrnd þar. Nú eru þar margir vúdútrúarhópar, t.d. eru í
Togo 250.000 áhangendur (heildaríbúafjöldinn er 3 milljónir).
Vúdú er líklega bezta dæmið um samruna afrískra
trúarbragða í Ameríku. Evrópumennirnir héldu, að þeir gætu
fyrirbyggt samskipti með því að halda kynþáttunum
aðskildum, en svo fór, að trúin varð hinn sterki þráður, sem
tengdi þetta fólk í hinni ömurlegu ánauð.
Það byrjaði að aðhyllast fleiri guði en sína
eigin og taka upp viðbótartrúarsiði þeim tengda. Á þessum
þróunarferli blönduðust trúvenjur hinna margvíslegu kynþátta.
Afleiðing þessarar deiglu varð sú, að hinir mörgu trúarhópar
tóku upp nýja siði og sköpuðu nýja trú. Vúdú, sem er
afrísk-karabísk trú á rætur að rekja til trúarsiða m.a.
eftirfarandi kynþátta í Afríku: fon, nagó, ibo, Dahomea, Kongóa,
Senegala, hússara, kapalóa, mondunga, mandinga, angólesa,
Lýbíumanna, Eþýópa og malgaka.
Styrkurinn, sem trúin veitti Afríkumönnunum á
Haítí, var svo mikill, að þeir lifðu ofsóknir Frakka gegn
trúarbrögðum þeirra af. Þegar Frökkum varð ljóst að vúdú
ógnaði nýlendukerfi þeirra, bönnuðu þeir alla iðkun afrískra
trúabragða og refsuðu þeim, sem lögðu stund á vúdú, með
fangelsun,
hýðingum og dauða (hengingum). Þessi átök stóðu yfir í þrjár
aldir, en engar refsingar dugðu til að bæla niður eða útrýma
vúdú, sem voru stunduð áfram í laumi.
Um miðbik átakatímans hófst ráðabrugg meðal
Afríkananna um byltinguna, sem varð síðar. Vúdúprestarnir fengu
vitranir um, hvernig baráttan skyldi háð til að tryggja sigur.
Byltingin hófst árið 1791 með „Petr-trúarathöfn” og stóð
til 1804, þegar Haítíbúar fengu loks sjálfstæði.
Núverandi vúdúiðkun endurspeglar sögu sína.
Nöfn hinna mismunandi trúarathafna sýna blönduna frá kynþáttunum
og hið sama gildir um hinn mikla fjölda guða, sem eru upprunnir frá
öllum hlutum Afríku.
NOKKRIR GUÐIR VÚDÚTRÚARINNAR
Obatala er guð friðar, samræmis og hreinleika.
Hann er faðir flestra annarra guða og skapari mannkynsins. Hann á og
stjórnar heiminum. Hann stendur fyrir skírleika, réttlæti og
vísdómi. Allt hvítt í heiminum er hans, snjórinn, himinninn, beinin
og heilinn. Stundum kemur Obatala fram sem kona. Sumt fólk álítur
hann tvíkynja, búa yfir styrkleika beggja kynjanna. Því er hann
álitinn ráða bæði himni og jörð. Obatala er ákallaður, þegar
veikindi ber að höndum og þegar leita þarf friðar og samræmingar.
Oloddumar. Samkvæmt hefð jórúba, Santería og
Kandoma o.fl. eru þessi guð aðalskaparinn. Hann er ígildi Guðs í
kristinni trú.
Oshun er gyðja ástar, fegurðar og
stjórnkænsku. Hún ræður öllu fersku vatni. Með blíðu sinni
leysir hún erfiðustu verkefni. Hún er verndari kviðsvæðis
líkamans og kennir fólki að njóta unaðar og hamingju. Hún er mjög
gjöful, en þegar hún reiðist, er mjög erfitt að róa hana. Hún er
oft ákölluð til ráðgjafar og hjálpar í ástar- og fjármálum.
Oya er gyðja vindsins, eldsins og
þrumufleygsins. Þar sem hún er kvenímynd stríðsmanns í guðatölu
Jórúba, kemur hún fram sem fulltrúi kvennavaldsins. Hún er sterk,
ákveðin, hugrökk og sjálfstæð og er ávallt tilbúin til að taka
áhættu. Þegar hún reiðist, getur hún valdið fellibyljum og
hvirfilvindum, en slíkt gerist líka, þegar hún veldur breytingum.
Oya er mikil galdragyðja og gætir líka hliða heljar. Hún er einkum
ákölluð, þegar mikil veikindi steðja að og þegar breytinga er
þörf.
Yemalla er gyðja hafsins og tunglsins. Hún er
ímynd móðurinnar og skapari auðæfa.. Hún er mjög gjafmild og
ræður öllu lífi og nærir jörðina.. Hún er hin nærandi orka, sem
sefar og huggar alla. Þegar hún reiðist, verður hún óbilgjörn
eins og hafið. Því kemur hún fram sem hin ástríka móðir, en
lætur völd sín ekki af hendi. Yemalla býr líka yfir vísdómi hins
liðna og undirmeðvitundarinnar, því hún lumar á öllum
leyndardómum hafsins. Konur ákalla hana oft í tengslum við frjósemi
og önnur málefni kvenna.
Shango var fyrrum fjórði konungur Jórúba og
var gerður ódauðlegur sem þrumuguðinn Shango. Hann er þekktur
þjóðsagnaandi alls staðar meðal vúdúiðkenda í Ameríku. Stormar
og eldingar Shangos virka sem ógnvekjandi, siðferðislegur
hreinsivöndur. Guðinn laðar til sín marga fylgjendur svo sem sjá
má á ölturum hans.