|
 Veiðivatnasvæðið er eitthvert
fegursta svæða landsins. Það er
ungt að árum í núverandi mynd, því að það varð til í
stórkostlegum náttúruhamförum árið 1477, þegar gaus á
Veiðivatnasprungunni, allt frá Landmannalaugum norðaustur um
Heljargjá norðvestan Jökulheima. Vötnin eru u.þ.b. 50 af
öllum stærðum og gerðum og flest svokölluð
gígvötn.
Veiðivatnasvæðið er u.þ.b. 20 km langt og 5
km breitt frá suðvestri til norðausturs. Vötnin liggja í tveimur röðum. Helstu vötnin í
hinni austari eru: Snjóölduvatn (21m), Ónýtavatn, Grænavatn (13m) og
Litlisjór. Í vestari röðinni eru vötnin fleiri og yfirleitt smærri:
Nýjavatn, Breiðavatn, Eskivatn (36m; dýpst), Langavatn, Skálavatn,
Tjaldvatn og Litla- og Stóra-Fossvatn (15 og 18m). Það er ekið yfir
Fossvatnskvísl á milli Fossvatnanna. Mörg vatnanna hafa af- og
aðrennsli neðanjarðar, því berggrunnurinn á þessu svæði er mjög
gropinn. Nyrst og austast eru Hraunvötn.
Við sum vötnin eru gróðurvinjar og
gróðurinn er mjög viðkvæmur. Það finnst silungur í 20-30
þessara vatna. Yfirleitt er urriðinn í Vötnunum mjög stór, 2-6
pund, og stundum koma menn með 10 punda fiska úr veiðiferðinni og 20
punda fiskar hafa veiðzt. Fyrrum veiddist einungis urriði í vötnunum,
en eftir að bleikju var sleppt annars staðar á vatnasvæðinu verður
hennar
víða vart. Eigendur veiðiréttar stunda
netaveiðar í vötnunum á haustin eftir stangaveiðitímann. Fyrir
1920 gat aðgætinn maður oftast skorið úr, eftir lit og lögun, úr
hvaða vatni fullvaxinn urriði var veiddur.
Árið 1918 spjó Katla svo
mikilli ösku yfir vatnasvæðið, að nærri kæfði allan gróður.
Þá þvarr veiði svo í vötnunum, að eigi fékkst nema einn og einn
gamall horslápur en beinagrindur lágu með löndum. Eftir 4-5 ár fór
að votta fyrir ungviði og fór svo vaxandi næsta áratug. Vatnakarlar
töldu fiskinn ekki hafa náð sér fyllilega í kringum 1940.
Þrjár teg. fiska eru í vötnunum, urriði, bleikja og hornsíli.
Hornsílin eru líklega í flestum vötnum á svæðinu og sjást víða
í torfum við bakka eða rekur dauð á land í ölduróti. Þau eru
mikilvæg fæða fyrir urriðann.Veiðivötn eru hrein urriðavötn frá
náttúrunnar hendi. Urriði er nú í flestum vatnanna og í pollum.
Fiskurinn hefur borizt með fuglum eða mönnum í lokuð vötn.
Sennilega hafa menn flutt fisk milli vatnanna í aldanna rás og sleppt
seiðum skipulega á síðari hluta 20. aldar. Fiskur var settur í
Hraunvötnin 1965 en þau voru líklega fisklaus fyrir. Litla
Breiðavatn og Skálavatnspollur
voru talin
fisklaus til 1971 og Litlisjór til 1973.
Urriðinn í Veiðivötnum er
einstakur. hann er óvíða stórvaxnari og
feitari. Erfðafræðirannsóknir hafa leitt í ljós, að
Veiðivatnaurriðinn hefur einangrast ofan ófiskgengra fossa fljótlega
eftir lok ísaldar. Svona hreinn stofn ísaldarurriða finnst óvíða
annars staðar í heiminum. Urriðinn í Þingvallavatni er af sama
stofni, en hann er sérstaklega hraðvaxta og verður seinna kynþroska
en sjógöngustofnar og stofnar í láglendisvötnum. Fiskurinn vex 4 -
7 sm á ári, þrátt fyrir stuttan vaxtartíma. Þar sem rúmt er um
fiskinn og fæða nóg eins og í Grænavatni, er
vöxturinn allt að 11 sm á ári. Svona hraður vöxtur er óalgengur
í vötnum og svipar einna helzt til vaxtarhraða
sjóbirtings.
Nokkur vötn hafa verið rannsökuð og minnsti vöxturinn
er í Litla-Fossvatni og Skálavötnum. Veiðivatnaurriðinn verður
venjulega kynþroska 7 ö 9 ára, þegar hann er orðinn u.þ.b. 40 sm
langur og eitt kíló á þyngd. Eftir kynþroska hægir lítið á
vexti, en það er mismunandi milli vatna. Allt að 20 punda fiskar hafa
veiðst í Veiðivötnum og árlega veiðast 10 - 15 punda fiskar.
Stærstu fiskarnir eru oft 9 - 16 ára. Bleikju varð fyrst vart í
Snjóölduvatni árið 1972 og í Skyggnisvatni, Breiðavatni,
Nýjavatni og Langavatni árið 1983. Bleikjan hefur gengið úr
Tungnaá eftir kvíslunum í Veiðivötnin. Á 7. áratugnum var bleikju
sleppt í vötn á Skaftártunguafrétti og barst þaðan út í
Tungnaá. Talið er að bleikja sé nú í 11 vötnum á vatnasvæðinu.
Nánast öll vötnin hafa samgang við Tungnaá nema
Fossvötnin. Þar er fossinn neðan Litla-Fossvatns hindrun en óvíst
er, hversu lengi hann dugar. Bleikja hefur fundizt í Snjóölduvatni,
Nýjavatni, Austurbjallavatni, Krókspolli, Skyggnisvatni, Kvíslarvatni,
Eskivatni, Langavatni, Tjaldvatni, Skálavatni og Hamrafellsvatni.
Urriðaseiðum hefur verið sleppt í vötn á Veiðivatnasvæðinu
síðan 1965. Framan af var lögð áherzla á
sleppingar
í fisklaus vötn, s.s. Hraunvötn og Litlasjó, en síðar í vötn
með léleg náttúruleg hrygningarskilyrði. Allt frá upphafi hefur
einungis urriðaseiðum verið sleppt í vötnin og þess gætt
að nota fisk af Veiðivatnastofni. Árangur seiðasleppinganna er
augljós. Vötn, sem voru áður fisklaus, eru nú full af fiski og
aflaaukning kemur fram í rannsóknaveiðum og stanga- og netaveiði í
Litlasjó, Grænavatni, Ónýtavatni og Snjóölduvatni. Veiði hefur
verið skráð reglulega síðan 1965. Aflatölur fyrir þann tíma eru
mjög óljósar en oft var góð veiði og veiðisögurnar tröllslegar.
Veiðin hefur ævinlega verið sveiflukennd. Árið 1988 var bleikja
um 40% heildaraflans. Eftir 1990 hefur veiðin verið mjög góð, 10 -
11 þúsund fiskar á ári. Uppistaðan í veiðinni (35-40%) hin
síðari ár er stór og fallegur urriði úr Litlasjó og 60%
veiðinnar voru veidd á stöng og u.þ.b.40% í net. Árið 1988
veiddist meira í net en á stöng og 1993 var heildarþyngd netafisks
meiri en fiska veiddra á stöng, þótt fleiri fiskar hafi veiðzt á
stöng en í net.
Silungsveiði hefur vafalaust verið stunduð í Veiðivötnum frá
fyrstu öldum Íslandsbyggðar. Yfir veiðisögunni hvílir hula á
fyrri öldum, en þeirra er fyrst getið í Njálu, þar sem þau
eru nefnd Fiskivötn. Nálægt aldamótunum 1700 gat
Árni Magnússon Veiðivatna í riti sínu og segir, að þar sé nægur
silungur. Rangvellingar og Skaftártungumenn stunduðu veiðarnar
aðallega á fyrri öldum en síðustu tvær
aldirnar hafa Rangvellingar aðallega stundað þær og nokkrir
Árnesingar líka. Í Ferðabók Sveins Pálssonar er minnst á
veiðiferðir til Fiskivatna á haustin og að þær hafi lagzt niður
að nokkru eftir 1740. Veiði var mjög lítið stunduð á 18. öld,
sennilega vegna tíðra eldgosa.
Það voru einkum Landmenn, sem nýttu vötnin á 19. öld og lengst
framan af hinni tuttugustu. Víða eru minjar um útgerð vatnakarlanna"
og mörg örnefni eru tengd þessum athöfnum. Arnbjörn Guðbrandsson
frá Króktúni og kona hans bjuggu veturlangt í Veiðivötnum árið
1880 og minjar
frá þeirri búsetu eru
friðlýstar. Til eru ýmsar sagnir og þjóðsögur um viðburðaríkar
ferðir og mannraunir í Veiðivatnaferðum. Silungsveiðin
var mikil búbót og var stundum jafnað við heila vertíð í
Vestmannaeyjum. Góð veiði var 30 hestburðir (3 tonn) á vertíð.
Veiðitækin voru net og lóðir. Mest veiddist í Fossvötnum,
Skálavatni, Langavatni, Eskivatni og
Kvíslarvatni en minna í Nýjavatni, Breiðuvötnum og Snjóölduvatni.
Oft var aflinn sendur til byggða, ef vel veiddist áður en
veiðiferðinni lauk, en annars var hann saltaður eða hertur innfrá.
Tungnaá var ævinlega mikil hindrun á leiðinni til Veiðivatna,
svo að þar var oftast fáförult. Menn fóru ríðandi inn eftir og
aflinn var fluttur á hestum. Hófsvað fannst árið 1950 og
fjallabílar óku inn í Veiðivötn. Þá var flugbátur notaður um
svipað leyti til að flytja veiðimenn frá Vestmannaeyjum til
Veiðivatna og þar var lent á einhverju vatnanna. Netaveiði var
stunduð stíft í kringum 1960 og oft
veiddist
ævintýralega mikið. Samtímis slæddust stangveiðimenn inn eftir og
veiddu mikið. Þegar kláfferjan var sett á Tungnaá 1964 opnaðist
jeppaleið til Veiðivatna og umferðin jókst við byggingu brúar við
Sigöldu 1968.
Veiðifélag Landmannaafréttar var stofnað um Veiðivötn 1965.
Þá fengu stangaveiðimenn að kaupa veiðileyfi í tvo mánuði, 20.
júní til 20. ágúst, og netaveiðin tók við að því tímabili
loknu 15. september.
Stangveiðimönnum hefur
fjölgað stöðugt frá 1965. Fjöldi stanga var takmarkaður við 20
á dag 1965 - 1985, en þá var þeim fjölgað upp í 70. Nú er
stangveiði leyfð í flestum vötnum á svæðinu og í Pyttlum.
Helztu gróðurlendin eru við Kvíslar milli Grænavatns og
Ónýtavatns og í Breiðaveri við Breiðuvötn og á skjólsælum,
rökum stöðum eins og við Tjaldvatn, í Slýdrætti, við Skálavatn
og í Snjóölduveri. þá er
allgróðursælt í
Fossvatnahraununum. Á þessum stöðum er fjölbreytt blómlendi,
hvannastóð, fífusund eða stararflóar, allt eftir aðstæðum á
hverjum stað.
Veðurfar hefur mikil áhrif á ástand gróðurs. Séu sumur köld,
ná plönturnar ekki að blómstra og mynda fræ. Þurr og grófur
jarðvegur er aðalástæðan fyrir gróðurleysi á öldum og
sandflákum við Veiðivötn. Þar ríkja veðurfræðilegar- og
landfræðilegar aðstæður, sem koma í veg fyrir að spjöll, sem
menn valda þar verði varanleg og aukist jafnvel og náttúran megni
ekki að bæta skaðann. Því er brýnt, að ferðamenn traðki ekki á
mosaþembum og öðrum gróðri og aki ekki utan vega.
Á Veiðivatnasvæðinu finnast þrjár tegundir villtra spendýra,
refurinn, minkurinn og hagamúsin. Minkurinn er algengastur en hans
varð fyrst vart 1964. Refur sést á hverju ári en honum
er
illa vært á greni. Hagamýsnar eru býsna sjaldgæfar. Þær eru helzt
í Slýdrætti og við gömlu veiðikofana.
Fuglalíf er fjölbreytt. Nítján tegundir varpfuga hafa fundizt og
talið er að 7 tegundir í viðbót séu líklegir varpfuglar. Þar að
auki hafa a.m.k. 17 aðrar tegundir fugla sést við
vötnin.
Himbrimi og álft eru stærstu fuglarnir og mest áberandi. Himbriminn
er fiskiæta, sem sést á flestum vötnum, en hann verpir aðeins við
nokkur þeirra. Varpstofninn er tæpast fleiri en
10-15 pör og auk þeirra er alltaf nokkuð um geldfugla ásvæðinu.
Álftir hafa ævinlega verið margar og hún var nytjuð fyrr á öldum.
Heiðagæsin verpir
víða um svæðið og hefur fjölgað. Varpi hennar er oftast lokið fyrir
byrjun veiðitímans og hún heldur sig fjarri helztu veiðisvæðunum með
unga sína, t.d. við Vatnakvísl. Hávellan er algengust andategunda, en
stokkendur, duggendur, grafendur og urtendur eru á mýrarpollum í
Breiðaveri og við Ampapoll. Straumendurnar eru einkum á Fossvatnakvísl
og hafa orpið þar. Óðinshanar eru mjög algengir og verpa víða við
vatnsbakka. Snjótittlingar eru algengastir spörfugla um allt svæðið í
hraunum og klettum. Þúfutittlingar, maríuerlur og steindeplar eru
strjálir varpfuglar. Heiðlóa, sendlingur, lóuþræll, sandlóa og stelkur
eru líklega árvissir varpfuglar auk rjúpna, þótt þær séu sjaldséðar.
Nokkur kríuvörp eru líka á Veiðivatnasvæðinu.
Svartbakar sjást
stöku sinnum og hafa orpið á svæðinu. Sílamávur er algengur en óvíst er
um varp.
Fálkinn er varpfugl og sagnir eru um
hrafnavarp í Arnarsetri við Skálavatn til ársins 1902.
Sílamávur
sækir talsvert í beitu og afla veiðimanna. Hann étur innyfli úr
fiskum og viðheldur þannig hringrás sníkjuorma í fiskinum. Það er
því áríðandi, að veiðimenn skilji ekki eftir fiskúrgang á
vatnsbökkum. Mikil áraskipti eru í afkomu fugla eftir veðurlagi.
Umferð manna hefur líka áhrif á varphætti. Umhverfi Tjaldvatns og
hólmar Skálavatns voru fyrrum algengustu varpstaðirnir en nú eru
þar sárafá hreiður. Aðalvarpsvæðin eru nú í Breiðaveri og
víðar við Vatnakvísl, þar sem umferð er
lítil.
Lífríki Veiðivatna er sérstætt. Svifdýraflóran er víðast
fábreytt, einkum vegna hraðrar endurnýjunar vatnsins. Botndýralíf
er ríkulegt og hefur mesta þýðingu fyrir afkomu silungsins. Þar er
einkum um að ræða lirfur rykmýs (toppflugan) og vorflugu,
skötuormar og vatnabobbar, sem eru mest áberandi og mikilvægasta
fæðan fyrir silung. Lirfur bitmýsins eru algengar í straumvatni með
föstum botni. Bitmý er oft mikið við Fossvötn, Tjaldvatn, Langavatn
og Eskivatn og angrar menn mest í júlí.
Heimildir:
Landið þitt, Vatnamælingar (kort), Gunnar Bjarni Guðmundsson frá
Heiðabrún og handrit frá Guttormi Einarssyni. |
