Gönguleiðir Ísland


HREINDÝR
.

.

Ferðaáætlanir
Rútur-Ferjur-Flug

 

Rangifer tarandus er latneskt nafn þessarar tegundar, sem er af hjartarætt (cervidae).  Rangiferættkvíslinni tilheyrir ein tegund, sem skiptist í tvo hópa, túndruhreindýr og skógarhreindýr.  Túndrudýrunum er síðan skipt í 6 undirtegundir og skógardýrunum í þrjár.  Bæði kyn hreindýranna eru hyrnd, sem er óvenjulegt, því að venjulega eru aðeins tarfarnir hyrndir.  Tarfar hafa stór og sístækkandi horn með árunum eins og kýrnar, sem hafa mun minni horn.  Hreindýrið er meðal stærri dýra af hjartarættinni, en lágfættara, loðnara og klunnalegra og ber höfuðið lágt líkt og nautgripir.  Þykkur vetrarfeldurinn ver vel gegn kulda og gerir dýrin léttari í vatni.  Fengitíminn er oftst í oktober og meðgöngutíminn er 30-35 vikur.  Hver kýr eignast yfirleitt einn kálf.  Burðartíminn er venjulega frá miðjum maí og stendur í þrjár vikur.

Aðalburðarsvæðin eru í Hálsi, austan Jökulsár á Brú, í Dysjarárdal, Glúmsstaðadal og Þuríðarstaðaárdal.  Eftir að dýrunum fjölgaði hefur borið meira á burði á heiðum og stundum niðri í byggð.  Þegar kemur fram í ágúst og September, leita dýrin fram á heiðarnar og halda sig þar á veturna, nema þar sé óvenjusnjóþungt, en þá leita þau niður á láglendi.  Ungir tarfar og geldar kýr fella hornin í janúar – marz og kelfdar kýr eftir burð.  Horn tarfanna falla eftir fengitímann.  Þessi hjarðdýr safnast saman þrisvar á ári, seinni hluta vetrar, eftir burð og fyrir haustið.  Búskapur með hreindýr er víða stundaður, s.s. á Norðurlöndum, í N-Ameríku, Grænlandi,  Rússlandi og Síberíu.

Samkvæmt takmörkuðum rannsóknum á fæðuvali hreindýra, bíta þau helzt í hálfþurrum hálfgras- og sefmóum og í grasvíðisdældum og miklu síður í mýrum og flóum.  Þau bíta mest af gras- og grávíði og bláberjalyngi auk grasa.  Þau bíta lítið af fléttum seinni hluta sumars, enda lítið af þeim í sumarhögum.  Líklega bíta þau fléttur mest síðla vetrar auk sauðamergs, beitilyngs, beitieskis, slíðra- og tjarnastarar.  Dýrin éta líka sveppi og mosa.

Árið 1771 voru fyrstu hreindýrin, 13 eða 14 dýr, flutt til Íslands frá eyjunni Sørø í grennd við Hammerfest í Noregi.  Tvær kýr og einn tarfur lifðu og voru flutt að Hlíðarenda í Fljótshlíð.  Að fimm árum liðnum voru þau orðin 11 og urðu flest 16.  Allir kálfarnir, sem fæddust, voru tarfar.  Þessi dýr voru horfin skömmu eftir móðuharðindin.  Árið 1777 komu 6 tarfar og 24 kýr sem gjöf frá norskum kaupmanni í Hammerfest.  Tuttugu og þrjú lifðu ferðina af og var sleppt á Hvaleyri við Hafnarfjörð.  Þessum dýrum fjölgaði verulega næstu árin.

Árið 1784 var 35 dýrum, gjöf frá séra Ólafi Jósefssyni í Kautokeinó í Finnmörku, sleppt á Vaðlaheiði við Eyjafjörð.  Þau dreifðust um Þingeyjarsýslur og fjölgaði ört.  Innflutningi lauk með 35 dýrum árið 1787, 5 törfum og 30 kúm, sem var sleppt við Vopnafjörð (gjöf frá Per Jensen í Avjovarre í Finnmörku).  Núverandi stofn er kominn af dýrunum, sem voru flutt til Austurlands.  Ekki er útilokað að hluti dýranna frá Eyjafirði hafi blandast þeim.  Hámarki náði stofninn líklega í upphafi 19. aldar, en minnkaði stöðugt fram á hina 20. og náði líklega lágmarki kringum 1940, en þá er talið að aðeins 100 dýr hafi verið eftir á Austurlandi.  Einna flest urðu þau 1976, 3600.

Árið 1787 voru hreindýrin alfriðuð, 1790 var takmörkuð veiði leyfð í Eyjafirði, 1794 var takmörkuð veiði leyfð í Þingeyrar- og Múlasýslum, 1798 var leyft að veiða tarfa án takmörkunar, 1817 var leyft að veiða öll dýr nema kálfa, 1849 var friðun aflétt, 1882 voru dýrin friðuð frá 1. janúar til 1. ágúst, 1901 voru dýrin alfriðuð til 1925, 1927 var friðun framlengd til 1935, 1937 var friðun framlengd til 1945, 1939 voru veiðar leyfðar undir eftirliti og einungis tarfar voru veiddir, 1954 urðu veiðar undir eftirliti víðtækari.

Hreindýrin hurfu á Reykjanesi og í Þingeyjarsýslum og náðu sér á strik á Austurlandi, þar sem mörk útbreiðslunnar hafa verið Hornafjarðarfljót og Jökulsá á Fjöllum.  Dýra hefur þó stundum orðið vart utan þessa svæðis.  Kjörsvæði þeirra er á Brúaröræfum, austur að Snæfelli.

Innflutningur hreindýra átti að styðja og efla íslenzkan landbúnað, en úr því varð ekki og því hafa dýrin lifað villt á landinu frá upphafi.  Leyfi til veiða þeirra byggðust oftar en ekki á kvörtunum þeirra, sem töldu þau rýra haga sauðfjár, en síðustu ár beinast þær að því að grisja stofninn og halda honum í skefjum.  Törfum fækkaði um of á tímabili, þannig að veiðistýring og eftirlit var aukið.  Hin síðari ár hafa bændur kvartað undan ágangi dýranna í löndum þeirra og skógræktarfólk lítur þau hornauga.


TIL BAKA          Nat.is - pósthólf 8593, 108 Reykjavik- sími: 898-0355 - nat@nat.is- um okkur - heimildir          HEIM