Meira  um Ísland

ATLANTSHAF IV TSUNAMI    

ATLANTSHAF III
.

.

Ferðaáætlanir

Rútur-Ferjur-Flug

 

Selta.  Yfirborðssjór í Atlantshafi er saltari en í nokkru öðru úthafi heims og fer upp í allt að 37‰ á breiddargráðunum 20°N-30°N.  Dreifing seltunnar er líka tengd straumakerfinu en þar koma líka til skjalanna uppgufun og úrkoma.  Seltustigið er mismunandi eftir hafsvæðum, þannig að það er hæst í Norður-Atlantshafinu að meðaltali, 35,5‰.  Þennan mismun má m.a. rekja til mikillar uppgufunar í Miðjarðarhafinu og útflæðis mjög salts sjávar frá því, sem viðheldur háu seltustigi í N.-Atlantshafi.  Við miðbaug er úrkoma talsverð og seltustigið í grennd við 35‰ en á 20°N-25°N og 20°S er uppgufunin miklu meiri en úrkoman, þannig að seltustigið fer talsvert yfir 37‰.  Þegar norðar dregur, verður úrkoman meiri en uppgufunin og þar dregur því úr seltunni niður fyrir 34‰.  Straumar koma líka við sögu.  Þeir eru mun áhrifameiri í norðurhluta N.-Atlantshafsins, þar sem 35‰ saltur sjór berst með straumum til Spitzbergen á 78°N og Íshafssjór með innan við 34‰ seltu berst suður að 45°N fyrir ströndum Nýfundnalands.  Norðan 40°N liggja jafnseltulínur næstum frá norðri til suðurs en sunnan 45°S liggja þær frá austri til vesturs.  Selta innhafanna, sem tengjast úthafinu, fer líka eftir magni ferskvatns, sem rennur til þeirra.  Miðjarðarhafið, sem fær tiltölulega lítið ferskvatn og mikið gufar upp úr, er mjög salt.  Svartahaf og Eystrasalt, sem fá til sín verulegt magn ferskvatns, eru saltminni.  Innri hluti Botníuflóa milli Svíþjóðar og Finnlands er nærri ferskur.

Efnahagsleg áhrifLífrænar auðlindir.  Fjölbreyttur og frjósamur lífheimur Atlantshafsins byggist m.a. á lengd þess frá norðri til suðurs, tiltölulega stórum landgrunnum, hlutfallslega miklu ferskvatni, sem rennur til þess, og hringrásarkerfum.  Lífheimurinn byggist að miklu leyti á plöntum (þörungum) og dýrum, sem eiga sér fáan líkan nema í Kyrrahafi.  Mikið úrval þangtegunda dafnar vel á grunnsævi og landgrunnum, einkum í Norður-Atlantshafi.  Meðal viðskiptalega mikilvægra þörunga er þangtegundin Laminaria, sem er ríkt af joði, pottösku og algin, írskur mosi (Chondrus crispus), sem inniheldur verkjaeyðandi efni (carrageen), og ætar tegundir eins og söl (Rhodymenia palmate) og „laver” (Porphyra).  Einnig er mikið af flóaþara (Sargassum natans) í Sargassóhafi, sem er heimkynni fjölda skeldýra- og fisktegunda, sem ella finnast á strandsvæðum, og hrygingarsvæði efrópskra ferskvatnsálsins (Anguilla).

Uppstreymissvæði næringarríks djúpsjávar, einkum fyrir ströndum Vestur-Afríku, á Grand Bank-svæðinu við Nýfundnaland og umhverfis Ísland og fyrir ströndum suðaustanverðrar Suður-Ameríku og Suður-Afríku, eru rík af svifi, sem er uppistaða lífkeðju fisktegunda.  Auðugustu svifsvæði heims eru í Norður-Atlantshafi.  Svifframleiðsla er tiltölulega jöfn á miðbaugssvæðunum allt árið en þegar norðar dregur fer hún æ meira eftir sólskinsstundum og er því langmest á sumrin.

Atlantshafið er heimkynni fjölda svampategunda, anemóna, krabba, skeldýra og sjóskjaldbakna.  Kóralrif eru aðallega í Karíbahafi og jafnast á engan hátt við þau, sem finnast í Kyrrahafinu hvað fjölbreytni dýralífs varðar.  Sjávarspendýr í hitabeltinu eru aðallega höfrungar og sífækkandi manatí og vöðuselur í norðvesturhlutanum.  Hvalir halda sig aðallega á kaldtempruðum og heimsskautasvæðum Suður-Atlantshafsins og margar tegundir færa sig nær miðbaug til að fæða afkvæmi sín.

Fiskveiðar.  Helstu fiskimið Atlantshafsins (rúmlega helmingur slíkra í heiminum) hafa löngum verið hin ríkustu og mest nýttu í öllum úthöfunum.  Margar fisktegundir hafa verið nýttar til hins ítrasta í langan tíma og margir telja, að nokkrar lykiltegundirnar séu í hættu.  Aflinn í Atlantshafinu hefur verið nokkuð stöðugur samtímis aukningu annars staðar og hlutfalls hans í heildarafla heimsins hefur minnkað í minna en þriðjung síðan um miðja 20. öldina.


Atlantshafið heldur áfram að gefa af sér miljónir tonna af fiski á ári til manneldis og iðnaðar.  Næstum allur aflinn fæst á landgrunnum, aðallega næringarríkum svæðum, þar sem uppstreymis gætir.  Meðal mikilvægustu tegundanna eru botnfiskategundir af þorskfiskaætt (Cadidae), þorskur og ýsa, auk humars, makríls o.fl. teg.  Í Mexíkóflóa og á hitabeltissvæðum er uppistaða aflans rækja, skelfiskur og áll.  Kolmunni, túnfiskur og sardína eru mikilvægar tegundir í Suður-Atlantshafi, þótt dregið hafi úr afla tveggja síðarnefndu tegundanna.

Margar þjóðir við Atlantshafið hafa gripið til verndunaraðgerða með takmörkuðum árangri, s.s. með kvótakerfum, tímabundinni lokun svæða og árstíðabundinni lokun svæða innan fiskveiði- og efnahagslögsögu ríkjanna (370 km).

Olíubirgðir.  Miklar birgðri olíu og náttúrugass eru undir landgrunninu og hlíðum þess, fjallahryggjum og hásléttum og víða þar á milli.  Magn þessara efna er gífurlegt.  Tekjur ríkja, sem dæla upp olíu og gasi fyrir ströndum landa sinna eru miklar (Bretland, Noregur, BNA).  Fyrsta leit að olíu í Atlantshafi fór fram í sjávarlóninu Maacaibo við Karíbahafið í Venesúela í fyrri heimsstyrjöldinni og síðan á fimmta áratugnum í Mexíkóflóa.  Frekari rannsóknir víða í Atlantshafinu hafa leitt í ljós vinnanlegar birgðir olíu og gass.  Flestar þessara birgða eru í setlögum landgrunnsins og í grennd við það.  Þær eru aðallega í Mexíkóflóa (Louisiana og Texas) og Campecheflóa, Norðursjó, fyrir ströndum vestanverðrar Mið-Afríku (úti fyrir Nigeránni) og fyrir ströndum Gabon og Cabinda (Angóla) og austan Nýfundnalands og Nova Scotia.

KolGifurlegar birgðir kola fundust í djúplögum undir Norðursjónum og meðfram hluta landgrunnsins.  Eitthvað er unnið af kolum á sjávarbotni fyrir ströndum Cornwall í Bretlandi og Nova Scotia um göng frá landi.

Árset.  Mikið er tekið af sandi, möl og skeljasafni á grunnsævi fyrir ströndum BNA og Bretlands.  Þetta efni er notað til landfyllingar, byggingarframkvæmda og lögunar steinsteypu.  Kalkríkur skeljasandur er tekinn fyrir ströndum Íslands og Bahamaeyja til sementsframleiðslu og jarðvegsbóta.  Setlög með verðmætum málmum, málmgrýti (járn, tin, titanium og króm) og gimsteinum finnast fyrir suðausturströnd BNA, Wales, Brasilíu, Máritaníu og Namibíu.  Nýting þessara náttúruauðæfa hefur verið ómarkviss.  Demantar hafa verið teknir á grunnsævi fyrir strönd Namibíu og á sandströndunum sjálfum í grennd við ósa Orange-árinnar.  Talsvert magn fosfats finnst víða við jaðar meginlandanna,  Mestu birgðirnar eru líklega fyrir ströndum BNA, úti fyrir ósum Río de la Plata, milli Patagóníu og Falklandseyja og umhverfis syðsta odda Suður-Afríku.  Brennisteinn er tekinn af sjávarbotni fyrir strönd Louisiana í Mexíkóflóa.

Djúpsjávarmálmar.  Nokkur svæði sjávarbotnsins eru þakin rauðum leir og kísilleðju, sem eru aftur þakin smámálmhnúðum.  Þeir eru aðallega úr járni og magnesium í sammiðja lögum, sem hafa myndast á miljónum ára.  Þarna er líka kopar, nickel og kóbalt í minna magni.  Mesta námusvæðið er talið vera á Sohm-sléttunni austan Bermuda í Norður-Atlantshafi, í Brasilíulægðinni fyrir ströndum Brasilíu og í Agulhaslægðinni sunnan Suður-Afríku í Suður-Atlantshafi.  Þessi hnúðasveimar í Atlantshafinu eru minni um sig og ekki eins arðbærir og það, sem finnst í Kyrrahafinu.  Ferromagnesíumhnúðar fundust fyrst í Atlantshafinu um miðja 19. öld en hafa ekki verið nýttir enn þá.

Jarðefni úr sjó.  Salt (sodium chloride o.fl.) hefur verið unnið úr sjó með uppgufunaraðferðinni teinöldum saman við Atlantshafið og innhöf þess.  Forn saltvinnslusvæði meðfram Miðjarðarhafi eru enn þá í notkun.  Mesta afkastageta slíks svæðis er í Manaure í Kólumbíu.  Einnig er bróm unnið meðfram norðvesturströnd Miðjarðarhafsins og magnesíum meðfram ströndum Mexíkóflóa í BNA og fyrir Noregsströndum.  Ferskvatnsverksmiðjum hefur fjölgað með aukinni og bættri tækni við vinnsluna.

Önnur hagnýting.  Íbúum stranda Atlantshafsins, einkum í Norður-Ameríku og Evrópu, hefur fjölgað jafnt og þétt og afþreyingarmöguleikum hefur fjölgað við ströndina (sjóstangaveiðar, siglingar, brettareið og hvalaskoðun).  Samkeppni um aðstöðu fyrir slíka starfsemi hefur víða bitnað á hefðbundinni nýtingu sjávar og strandsvæða.  Sjóstangaveiði er nú farin að vega þungt í aflabrögðum um miðbik Vestur-Atlantshafs og jafnvel talin ógna mikilvægum fiskistofnum.  Lífsafkoma íbúa Karíbaeyja, Bermúda, Flórída Keys og Frönsku rívíerunnar byggist mikið á ferðaþjónustunni og afþreyingarmöguleikum.

Sjávarfallavirkjanir, bæði í tilraunaskyni og fullbúnar, hafa verið byggðar á hentugum stöðum, s.s. við árósa Severn-árinna í Bretlandi, við Fundy-flóa í Kanada og á Brittany-ströndinni í Frakklandi.  Bent hefur verið á möguleika til raforkuframleiðslu með því að nýta hitamun efri og neðri sjávarlaga í hitabeltinu.

Viðskipti og samgöngur.  Atlantshafið og innhöf þess hafa verið flutingaleiðir síðan siglingar hófust.  Fyrstu heimildir um verzlunarferðir á sjó koma frá Egyptum, Fönikíumönnum, Grikkjum og Rómverjum.  Stór hluti sögu vestrænnar siðmenningar síðan 1500 snýst um Atlantshafið, landnám Nýja heimsins, stöðugar tækniframfarir í siglingum og sífjölgandi ferðir yfir það.  Fram að lokum síðari heimsstyrjaldarinnar fóru mestu fraktflutningar í heimi fram á Atlantshafi.  Opnun Súez- og Panamaskurðanna, nýting olíulinda á hafsbotni í Persaflóa og vaxandi mikilvægi verzlunar við Kyrrahafið hafa dregið úr ferðum yfir Norður-Atlantshaf.  Engu að síður krefjast hinir stóru markaðir í Evrópu og Norður-Ameríku mikillar umferðar flutningaskipa á þessum slóðum.  Mikið er flutt af hráolíu, kolum, kornvöru, járngrýti og báxíti frá Venesúela, Brasilíu, Argentínu og Jamaica til iðnaðarsvæða í BNA, Kanada og Evrópu.  Umferð fraktskipa í gagnstæða átt byggist aðallega á flutningi neyzluvöru, vélbúnaði og farartækjum, þótt BNA og Kanada flytji einnig mikið út af kornvöru, kolum og járngrýti.  Gámaflutningar eru velskipulagðir milli hafna við Norður-Atlantshaf.  Mestu flutningarnir fara um New York og Charleston (SC) í BNA og Rotterdam (Holl.) og Hamborg (Þ) í Evrópu.

ATLANTSHAF IV
 

TIL BAKA          Nat.is - pósthólf 8593, 108 Reykjavik- sími: 898-0355 - nat@nat.is- um okkur - heimildir          HEIM